RSS

Category Archives: Articals

سنڌ کي انارڪيءَ کان بچائڻ جي ضرورت! – جامي چانڊيو

سنڌ کي انارڪيءَ کان بچائڻ جي ضرورت!
(جامي چانڊيو) 

jami_Chandio2

عوام جو شعور جڏهن سياسي عمل يا ڌارا ۾ سموئجي، تبديليءَ جو ذريعو نه بڻجي سگهندو آهي يا عوام کي رياست ۽ سياست مان اتساهه ناهي ملندو يا گهربل نتيجن جي اميد ناهي هوندي ته پوءِ سماج انارڪيءَ يعني نراجيت جي ڌٻڻ ۾ ڪِرڻ لڳندا آهن. موجوده سنڌي سماج جي ڪيفيت به ڪجهه اهڙي نظر پئي اچي ۽ ان تي نه رڳو سنجيدگيءَ سان غور ڪري ان جي پرک ۽ پروڙ ڪرڻ جي گهرج آهي پر ان لاءِ گهڻ طرفي حڪمت عملي پڻ ٺاهڻ جي ضرورت آهي. ان ڏس ۾ مان ٽن نقطن تي پنهنجي راءِ ڏيڻ گهران ٿو ته جيئن سنڌي سماج کي انارڪيءَ جي وَبا کان بچائي سگهجي. اهي ٽي اهم اشو يا نقطا هيٺين ريت آهن:

(1) هنن چونڊن ۾ ماڻهن ۾ ڪو وڏو اتساهه نظر نه ٿو اچي، سياسي پارٽين به عوامي سطح تي ڪا وڏي مهم نه هلائي آهي ته ان جا پنهنجا سبب آهن پر اهم ڳالهه اها آهي ته سنڌي عوام ۾ هن ڀيري ڪو وڏو جوش، اتساهه يا تحرڪ نظر نه ٿو اچي. ان جو سبب اهو آهي جو ڪجهه قومپرست، وطن دوست ۽ عوام دوست اميدوارن کي ڇڏي باقي مجموعي طور پارلياماني پارٽين طرفان اهو ئي طبقو چونڊن ۾ بيٺو آهي،

Read the rest of this entry »

Advertisements
 
Leave a comment

Posted by on May 2, 2013 in Articals

 

دنيا جون مختلف لنڊا بازارون – الطاف شيخ

دنيا جون مختلف لنڊا بازارون
(الطاف شيخ)

3280924990_dc2595749a_z

اسانجو ڊرائيور مون کان اڌ ڏينهن جي موڪل وٺي پنهنجي ڇهن سالن جي پٽ لاءِ صدر مان اسڪول بئگ وٺڻ لاءِ ٿي نڪتو ته، مون چيومانس، ”آچر بازار مان ڇو نٿو وٺين، جتان توکي سستو به ملي ويندو ته مضبوط به.“

”نه سائين آئون لُنڊا جي شئي نٿو وٺڻ چاهيان.“ هن وراڻيو.

”پر اڄڪلهه ته وڏا وڏا ماڻهو ۽ فارينر لُنڊا جون شيون خريد ڪندي نظر اچن ٿا.“ مون کيس چيو پر هن تي ڪو اثر نه ٿيو. اسانجو هڪ مائٽ آچر بازار مان فقط ڀاڄي ۽ ميوا وٺندو آهي، ڪڏهن به ڪا قميص، مفلر، جوراب يا سئيٽر خريد نه ڪندو آهي، چاهي اُهي شيون نيون وڪامجي رهيون هجن. هن جو چوڻ آهي ته، اهي ڪپڙا جيڪي ولايت مان اچن ٿا، انهن ۾ جراثيم ٿين ٿا، اتفاق سان ڪو رُومال يا جوراب وٺندو ته، اهو ٻه ٻه دفعا ڌوئي پوءِ استعمال ڪندو. حيرت ان ڳالهه جي آهي جو اهڙين آچر يا جمعي مارڪيٽن مان هزارين ماڻهو خريداري ڪندا رهن ٿا، جن ۾ مقامي ماڻهن کان علاوه اهي پاڪستاني به آهن، جيڪي ولايت ۾ رهن ٿا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ موڪل تي وطن آيا آهن. ڪيترن کي ته آئون سڃاڻان جيڪي هنن مارڪيٽن مان خريداري ڪري ولايت کڻي وڃن ٿا. ان کان علاوه ڊفينس جي آچر مارڪيٽ ۾ ته آئون ڏسندو آهيان ته ڪيترائي فارينر به هوندا آهن.

Read the rest of this entry »

 
Leave a comment

Posted by on April 28, 2013 in Articals

 

هن بحران جو ڇيهه ڪٿي ٿيندو؟ – جامي چانڊيو

هن بحران جو ڇيهه ڪٿي ٿيندو؟
(جامي چانڊيو)

پاڪستان جو مجموعي رياستي بحران ۽ سياسي حالتون هاڻي شايد وڌيڪ خوفناڪ مرحلي ۾ داخل ٿي رهيون آهن، گهڻ-طرفي سياسي بحران جو ڦَٽُ هاڻي ناسور بڻجي پنهنجي زهر کي سڄي ملڪ جي سياسي، سماجي، معاشي ۽ نفسياتي رڳن ۾ داخل ڪري رهيو آهي. اڳ پاڪستان ۾ معاشري جا مخصوص حصا غير محفوظ هوندا هئا، پر هاڻي هن ملڪ ۾ ڪو به محفوظ ناهي رهيو، ويندي اُهي به نه، جن کي وردي پاتل آهي. اڳوڻو آمر پرويز مشرف ملڪ جي بحران کي ان سطح تي وٺي ويو هو، جو ماڳهين پاڪستان جو وجود هڪ سواليه نشان بڻجي ويو هو، ان ڪري پرويز مشرف جي دورِ حڪومت، ملڪ کي هڪ ٻه واٽي تي آڻي بيهاريو هو ۽ کانئس پوءِ آيل حڪومت توڙي اسٽيبلشمينٽ وٽ اهو موقعو هو ته هو ملڪ کي بحران مان ڪڍڻ جي واٽ وٺن يا ان کي وڌيڪ وڌائڻ جي! محترمه شهيد بينظير ڀٽو ۽ ميان نواز شريف وچ ۾ ٿيل ’چارٽر آف ڊيموڪريسي‘ جو معاهدو ان ئي تناظر ۾ طئيِ ٿيو هو، جنهن ۾ نظر اهو ٿي آيو ته ملڪ جي ٻنهي ملڪي سطح جي اڳواڻن اهو محسوس ڪري ورتو هو ته هي قصو ائين نه هلندو ۽ جي بنيادي سڌارا نه آيا ته ملڪ جو ڍينگو ڍيري ٿي ويندو. ان معاهدي ملڪ جي سياسي ميدان تي هڪ جزوي اميد پيدا ڪئي هئي ته شايد دور انديشي ۽ فضيلت جو عنصر ملڪي پارلياماني سياست ۾ داخل ٿي سگهي.

Read the rest of this entry »

 
Leave a comment

Posted by on January 15, 2013 in Articals

 

مفاهمت سبب مجبور حڪمران ڪهڙو تعليمي حق وٺي ڏيندا؟

مفاهمت سبب مجبور حڪمران ڪهڙو تعليمي حق وٺي ڏيندا؟
(جامي چانڊيو)

سنڌ يونيورسٽيءَ جو عارضي طور ٿڌو ٿيل بحران 29 جون تي تڪراري وائيس چانسلر نظير مغل جي واپسيءَ کان پوءِ هڪ ڀيرو ٻيهر شدت اختيار ڪري ويو آهي. جيتوڻيڪ ڊاڪٽر نظير مغل 1995ع کان 1999ع تائين جڏهن سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر هو، تڏهن به هن سنڌ يونيورسٽيءَ کي پوئتي ڌِڪڻ ۽ بدترين بحران ۾ وجهڻ ۾ ڪابه ڪسر نه ڇڏي هئي. گذريل ٽن ڏهاڪن ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي حوالي سان ڊاڪٽر آر اي شاهه ۽ نظير مغل جا دور ڪرپشن، اقربا پروريءَ ۽ بدانتظاميءَ جي حوالي سان ”مثالي“ سمجهيا ويندا آهن. دائود پوٽو صاحب جڏهن سنڌ جو گورنر ٿيو هو، تڏهن امتياز قاضي حيدرآباد جو ڪمشنر هو ۽ هن جي صلاح تي دائود پوٽي صاحب سنڌ جي يونيورسٽين جي حوالي سان گورنر هائوس ڪراچيءَ ۾ هڪ گڏجاڻي ڪوٺائي هئي، جنهن ۾ هن مون کي به سڏرايو هو. سنڌ يونيورسٽيءَ جي حوالي سان ڳالهه ٻولهه دوران ان گڏجاڻيءَ ۾ ڊاڪٽر سليمان شيخ ۽ ٻين ڪيترن دانشورن جي موجودگيءَ ۾ مون کيس گذارش ڪئي هئي ته، سنڌ يونيورسٽيءَ کي انهن ٻن ماڻهن کان بچايو وڃي پر ڪرپشن ۽ اقربا پروريءَ ۾ ننهن کان چوٽيءَ تائين غرق هن نظام ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جا نصيب ئي اِهي آهن، جو وري وري ڊاڪٽر نظير مغل جهڙا ماڻهو ان مادرِ علميءَ جي سرواڻيءَ جي مسند تي ويهاريا وڃن ٿا.

افسوس ته اهو آهي ته جمهوريت کي نجات سمجهي سنڌي ماڻهن جنهن پارٽيءَ کي مينڊيٽ ڏنو ۽ اقتدار جي ايوانن ڏانهن اُماڻيو، اُها سنڌ، سنڌي ماڻهن ۽ تعليم جو تحفظ هرگز نه ڪري سگهي آهي! ڇا تعليم کاتي جي اعليٰ مسند ان ماڻهوءَ کي سُونهين ٿي، جيڪو تعليم ۽ سنڌ جي تعليمي مستقبل جو تحفظ ڪرڻ بدران ذاتي انا ۽ مفاد تحت هڪ تڪراري وائيس چانسلر جو تحفظ ڪري! صرف اهو ئي نه، سنڌ حڪومت ته 18هين آئيني ترميم تحت رُڳو گورنر کان يونيورسٽيون ۽ تعليمي بورڊ واپس وٺي نه سگهي آهي. هن رياست ۾ ڪنهن کان حق گهُرجي؟ جيڪي ”مفاهمت“ جي نالي ۾ پنهنجا آئيني حق نه ٿا وٺي سگهن، اُهي سنڌ، ان جي عوام ۽ اسان جي نڌڻڪي تعليم کي ڇا حق وٺي ڏيندا؟

جيتوڻيڪ سنڌ يونيورسٽيءَ جو بحران نه ته رڳو ڊاڪٽر نظير مغل جي اچڻ سان شروع ٿيو هو ۽ نه وري هن جي وڃڻ سان مڪمل طور ختم ٿيندو پر مظهرالحق صديقي صاحب جهڙي ماڻهوءَ ان ۾ هڪ حد تائين گهٽتائي ضرور آندي هئي، جو هن جي ٻن Terms ۾ ڪابه وڏي دانهن نه ٿي. ٻيو نه ته ڀلا هن وڏي پئماني تي ترقياتي ڪم ته ڪرايا ۽ استادن جي ڀرتيءَ ۾ ميرٽ کي ته يقيني بڻايو هو. هن ڀيري نظير مغل جي اچڻ شرط به سندس اڳوڻي دور جي بنياد تي انيڪ خدشا موجود هئا پر ”تيسين ڀڳي سان ئي ڀير، جيسين رتو راس ٿئي!“ جي مصداق کيس هلڻ ڏنو ويو. 2 جنوريءَ تي پروفيسر بشير چنڙ جي شهادت کانپوءِ نظير مغل جي بدانتظامي ۽ اقربا پروريءَ سبب سندس خلاف هڪ ڀيرو ٻيهر سگهارو آواز اُٿيو. سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ عدم تحفظ جي ماحول جي ذميوار وي سيءَ سبب سنڌ يونيورسٽي 2 جنوريءَ کان 30 جنوريءَ تائين پورو مهينو بند رهي. اهو سڄو مهينو نظير مغل خلاف يونيورسٽيءَ جي استادن ۽ سول سوسائٽيءَ مسلسل احتجاج ڪيا. زندگيءَ جي هر شعبي، ويندي سياسي پارٽين به گڏيل طور ڊاڪٽر نظير مغل جي برطرفيءَ جو مطالبو ڪيو. نيٺ گورنر هائوس مان عبوري معاهدي ۽ نظير مغل کي هٽائڻ جي واعدي تحت سوٽا تعليمي عمل جي بحاليءَ جو فيصلو ڪيو، پر افسوس جو هڪ وزير باتدبير جي اجائي مداخلت سبب نه رڳو سنڌ يونيورسٽي پر سنڌ جون سموريون پبلڪ سيڪٽر يونيورسٽيون وڌيڪ 21 ڏينهن بند رهيون، جنهن کانپوءِ نظير مغل کي چئن مهينن جي جبري موڪل تي روانو ڪيو ويو. سمجهيو اهو ٿي ويو ته هاڻي جبري موڪل تي اُماڻيل ڊاڪٽر نظير مغل واپس نه ايندو. اخلاق جي تقاضا ته اِها هئي ته ڊاڪٽر بشير چنڙ جي قتل ۽ هيڏي ساري احتجاج ۽ تحريڪ کانپوءِ ڊاڪٽر مغل رضاڪارانه طور پاڻ ئي معافي وٺي عزت سان هليو وڃي ها پر شايد هن ڪرپٽ نظام ۾ اهڙي ”سڻڀي ڪرسي“ آڏو ماڻهوءَ جي وقار ۽ عزتِ نفس جي ڪابه اهميت نه ٿي رهي ۽ اهو ئي ٿيو. ڀلا جي ڊاڪٽر مغل ۾ اها اخلاقي جرئت نه هئي ته اها سرڪار، جيڪا جمهوري هئڻ جي دعويدار آهي ۽ جنهن کي ماڻهن چونڊيو آهي، اُها ئي ماڻهن جي آواز، احتجاج ۽ دانهن جو احترام ڪري ها، پر ڇا جا ماڻهو، ڇا جي جمهوريت! ”مفاهمت“ تحت هلندڙ جمهوري نظام اهو ئي ڪيو، جنهن جي توقع هئي ۽ ڊاڪٽر نظير مغل وري اچي 29 جون تي سنڌ يونيورسٽيءَ جي چارج ورتي آهي. هڪ ڀيرو وري جمهوري سرڪار عوام ۽ سنڌ جي شعور کي واضح پيغام ڏنو ته ڇا جي سنڌ، ڇا جو عوام، ڇا جي تعليم! ڊاڪٽر پروين شاهه ”نا اهل“ ثابت ٿي ته آخر کيس ڇو جاري رکيو وڃي ها! ۽ استادَ، سَهي جي کَلَ! سو اقتداري سياست ۽ اختيارن جي غير جمهوري ۽ وڏيرڪي نفسيات ۾ اُهي ڪهڙي باغ جي مُوري آهن، جو انهن جي احتجاج کي مانُ ڏنو وڃي! هنن کي عوام باشعور ٿورو ئي گهرجي. هنن کي گهرجن انڌا، ٻوڙا، گونگا ۽ مجبور ٺَپا، سو هي رياستي ۽ سماجي نظام کين اهڙا مجبور ٺَپا هڻائي ڏيندو. هر قيمت تي حڪومت ٺاهڻ لاءِ ”مفاهمت“ جو نظريو موجود آهي. باقي ايڏي سڄي ڊيگهه ۾ هو ڇو پون ۽ پوندا به ڇو؟

سنڌ يونيورسٽي عيد کانپوءِ 27 آگسٽ تي کُلندي ۽ ظاهر آهي ته ڪو ان سان اتفاق ڪري يا نه پر بهرحال FAPUASA جي ڪيل فيصلي مطابق جيڪڏهن ڊاڪٽر نظير مغل کي ان عهدي تان نه هٽايو ويو ته، نه رڳو سنڌ يونيورسٽي پر سنڌ جون سموريون پبلڪ سيڪٽر يونيورسٽيون اڻ ڄاڻايل مُدي تائين بند رهنديون، معنيٰ هڪ لک کان مٿي سنڌ جي شاگردن جو تعليمي ۽ تدريسي وقت ضايع ٿيندو. رڳو 25 هزار شاگرد ته سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ آهن، ۽ سبب رڳو بدانتظاميءَ جي الزامن هيٺ آيل هڪ تڪراري وائيس چانسلر کي نه هٽائڻ. واضح رهي ته نظير مغل سان ذاتي دشمني ڪنهن جي به ناهي ۽ سمورا الزام سنڌ يونيورسٽيءَ جي تعليمي ۽ انتظامي معاملن بابت آهن. ڇا تعليمي ادارن جا سربراهه پنهنجي منصب تي ايئن واپس موٽندا آهن، جيئن وائيس چانسلر صاحب 29 جون تي مادرِ علميءَ ۾ داخل ٿيو؟ ساک وارا ذريعا ٻُڌائين ٿا ته هو اڳوڻي ڪنٽرولر ۽ هاڻوڪي رجسٽرار طرفان گهرايل 25 ذاتي هٿياربندن سان گڏ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ داخل ٿيو، ڄڻ ته هو ان منصب کي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ نه پر فتح ڪرڻ لاءِ ايندو هجي ۽ اهو ئي ڪارنامو هو، جنهن سبب ڪنٽرولر کي سنڌ يونيورسٽيءَ جو رجسٽرار مقرر ڪيو ويو. هتي هڪ وائيس چانسلر ڪتابن ۽ قلم بدران هٿياربندن جي ڇانوَ ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ هڪڙا استاد ۽ شاگرد ڏينهن ڏٺي جو ماريا وڃن ٿا ۽ ٻين استادن ۽ استاد اڳواڻن تي قاتلاڻا حملا ٿين ٿا. هيءُ سڀ ڇا آهي؟ 21هين صديءَ ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جو اهو حشر ڪري اسان انهن ادارن مان ڇا پيدا ڪنداسين؟ ڪهڙا سائنسدان، دانشور، محقق، اسڪالر، ڄاڻو ۽ مستقبل جا اَڏيندڙ پيدا ڪنداسين انهن ادارن مان؟ ان سموري صورتحال باوجود حڪمران بچائڻ گهرن ٿا هڪ تڪراري وائيس چانسلر کي! جمهوري حڪومتن جو اهو حال آهي ته پوءِ ڪهڙي در وڃي دانهن ڏجي؟ اهو ئي سبب آهي جو معاشري ۾ پُرامن احتجاجن جو ڪلچر ختم ۽ بي اثر ٿي رهيو آهي، هر احتجاج ۾ تشدد ۽ دهشتگرديءَ جو عمل دخل وڌي رهيو آهي. جڏهن رياست ڪنن ۾ بي حسيءَ جو شيهو ڀري ڇڏيندي ته پوءِ ماڻهو ڇا ڪندا؟ ڪيڏانهن ويندا؟ نڌڻڪائي معاشري کي پُرتشدد انارڪيءَ ۽ انتهاپسنديءَ ڏانهن ئي ڌِڪي سگهي ٿي.

سوٽا وائيس چانسلر خلاف وائيٽ پيپر جاري ڪيو آهي، جنهن ۾ سندس خلاف ڪرپشن، اقربا پروريءَ ۽ نا اهليءَ جا انيڪ دليل ۽ ثبوت ڏنا ويا آهن. سنڌ جي 18 سياسي، سماجي، ادبي ۽ پرڏيهه ۾ ويٺل سنڌين جي تنظيمن گڏيل طور متفقه ٺهراءُ پيش ڪيو آهي ته وائيس چانسلر نظير مغل کي آخر ڇو نه هٽايو وڃي؟ AC – II ۾ استادن وري روز علامتي احتجاج جو سلسلسو شروع ڪيو آهي. عوامي جمهوري پارٽيءَ ٻه ڀيرا سنڌ يونيورسٽيءَ ۽ تعليم جي اشوءَ تي شارٽ مارچ ڪيو آهي ۽ سڄيءَ سنڌ ۾ احتجاج ڪيا آهن ۽ سنڌ ۾ تعليمي ايمرجنسيءَ جو مطالبو ڪيو آهي. آهي ڪو ٻُڌڻ وارو؟ آهي ڪو ايم پي اي، ايم اين اي ۽ سينيٽر، جيڪو پارٽي وابستگين کان بالاتر ٿي اُٿي بيهي ۽ سنڌ جي شعور ۽ ضمير سان اچي هم آواز ٿئي ته هيءُ سڀ ڇا آهي؟ هن جمهوريت لاءِ سِر ڏنو محترمه شهيد بينظير؟ اهڙي جمهوريت لاءِ ماڻهن ايوب، يحيٰ، ضياءَ ۽ مشرف خلاف جدوجهدون ڪيون ۽ ڦاهيون، ڦٽڪا ۽ قيد سَٺا؟ سڄي سنڌ هڪ طرف آهي ۽ هڪ تڪراري وائيس چانسلر ٻئي طرف- نتيجو؟ سنڌ جي شعور ۽ ساڃاهه کي محسوس ڪرايو پيو وڃي ته هن نظام کي سندن ڪابه پرواهه ناهي، کين هڪ تڪراري شخص پيارو آهي.

جي ايئن آهي ته پوءِ مان سمجهان ٿو ته اسان کي به اهو چئلينج پنهنجي پوريءَ سگهه سان کڻڻ گهرجي! اسان جي سگهه هم آواز ٿيڻ ۽ ٻَڌيءَ ۾ آهي ۽ هڪ لڳاتار بي لوث جدوجهد ۾ آهي. مان نه ٿو سمجهان ته ڪابه حڪومت، ڪوبه وائيس چانسلر ۽ ڪوبه وزير سنڌ جي شعور ۽ ضمير کان پس و پيش وڌيڪ سگهارو آهي. هن چئلينج جي هاڻي علامتي اهميت به آهي. جي هيءُ مذاق هڪ نظام ۽ حڪومت کي ڦٻي ويو ته پوءِ سڀاڻي ڪير، ڇو اُٿندو؟ هيءَ جدوجهد رڳو استادن جي ناهي، انهن سميت هيءَ جدوجهد سڄي سماج جي آهي ۽ هئڻ گهرجي ۽ تڏهن ئي اها سوڀاري ٿيندي. سنڌ جي تعليم سنڌ جي ايجنڊا نمبر ون هئڻ گهرجي، جو سنڌ جو مستقبل ان سان ئي وابسته آهي ۽ ڪنهن به حڪومت، وائيس چانسلر ۽ حڪمرانن کي اهو اختيار نه ٿو ڏئي سگهجي ته چار ڪروڙ کان وڌيڪ نڌڻڪي سنڌي عوام ۽ لکين باشعور سنڌين آڏو سنڌ جي تعليم جي بازار لُٽجندي رهي. ”هنن“ کي پنهنجا سڀ تيرَ آزمائڻ جو موقعو ملڻ گهرجي پر ان پنڌ ۾ اسان جي رڳو سينن جو امتحان نه هئڻ گهرجي پر ان کي جوابي ۽ متبادل سگهه سان جواب ڏيڻ گهرجي. ”تو تير آزما، هم جگر آزمائين“ وارو دور ويو هليو. هن بي حسيءَ جو مقابلو اسان جي گڏيل سگهه ئي ڪري سگهي ٿي ۽ ان سگهه جو بنياد اسان جو گڏيل ضمير، شعور ۽ عمل ئي ٿي سگهي ٿو.

jchandio@cpcs.org.pk


Reference: DAILY KAWISH 08th-AUGUST-2012
 
Leave a comment

Posted by on August 9, 2012 in Articals

 

Agha Waqar’s Invention & Science

آغا وقار جي تخليق ۽ سائنس
(ظفر امام)

سنڌ ايڪسپريس لاءِ آغا وقار پٺاڻ کان انٽرويو ڪندي مون جيڪي سوال پڇيا، اهي گهڻو تڻو سندس واٽرڪِٽ جي ڪيمسٽري، فزڪس ۽ ٿرموڊائنامڪس بابت هئا. ڪجهه سوالن جا جواب آغا وقار مطمئن ڪندڙ ڏنا، پر ڪجهه سوالن جا جواب مطمئن ڪندڙ نه هئا يا مونکي لڳو ته آغا ان سموري معاملي جي ”انجنيئرنگ“ کان گهڻو واقف آهي پر ان جي ڪيمسٽري کان گهڻو واقف نه آهي. شايد ان جو سبب به اهو آهي جو هو مڪينيڪل انجنيئرنگ پڙهيو آهي. ضروري ناهي ته هر مؤجد پي ايڇ ڊي پاس هجي. انساني تاريخ ۾ اڪثر ايجادون اتفاقي هيون يا وري انهن ماڻهن پاران ڪيون ويون، جن کي ”اڪيڊميا“ رد ڪري ڇڏيو هو. ممڪن آهي آغا وقار انهن ماڻهن منجهان هڪ ثابت ٿئي، ممڪن آهي اهو ايئن ثابت نه به ٿئي! ڇو ته پاڻيءَ تي ڪار هلائڻ وارو تجربو هن کان اڳ هزارين ڀيرا ٿي چڪو آهي، هن ڪو نئون ڪم نه ڪيو آهي. اسان واري ميڊيا ۾ ان معاملي کي رپورٽ ڪندڙ صحافين جي اڪثريت جو اڪيڊمڪ بيڪ گرائونڊ سائنسي نه آهي، يا وري اهي سائنس جي ڪجهه ڳوڙهن مسئلن کي ٿيوري جي سطح تي نه ٿا ڏسن. شايد ان ئي سبب آغا وقار بابت اهو تاثر جوڙيو ويو آهي ته هن دنيا ۾ انوکو ڪم ڪري ڏيکاريو آهي، جڏهن ته هن کان اڳ سوين ڪامياب تجربا ٿي چڪا آهن ۽ هزارين اڌ ڪامياب اڌ ناڪام تجربا ٿي چڪا آهن، جيڪي اڄ به تيزيءِ سان ٿي رهيا آهن. اهڙن تجربن جو سبب تيل مافيائن جي هڪ هٽي ۽ تيل توڙي گئس جون وڌندڙ قميتون به بڻيا آهن.

سائنس جو شاگرد ۽ ٽيڪنالاجي جو خفتي هئڻ ناتي ايتري خبر اٿم ته پاڻيءَ مان توانائي آسانيءَ سان پيدا ڪري سگهجي ٿي، انٽرنيٽ تي اهڙيون سوين ويب سائيٽس آهن جيڪي توهان کي آسانيءَ سان اهڙي واٽر ڪٽ ٿوري خرچ سان پنهنجي ئي گهر ۾ ٺاهڻ سيکارين ٿيون. پر اهي سڀ ڪيتريون ڪارگر آهن؟

منهنجي لاءِ هي تجربو نئون نه آهي، نه ئي آخري. اهو ٿرموڊائنامڪس جو انتهائي سادو ترين فارمولو آهي، پر مسئلو هي آهي ته تجربي کانپوءِ اهو فارمولو ڪيتري ڊگهي مدي تائين ڪارگر ثابت ٿي سگهي ٿو؟

آغا وقار کان انٽرويو ڪندي جيڪي سوال مون اٿاريا، اهي ٿرموڊائنامڪس جي پهرين قانون ۽ ٻين قانون بابت هئا. ڇو ته ٿرموڊائنامڪس جي قانونن مطابق، ڪا به واٽر ڪٽ بجليءَ جي مدد کانسواءِ صرف پاڻيءَ تي هلي نه ٿي سگهي. يعني ڪار جي بيٽري مان ان کي بجلي ڏيڻي پوندي، ۽ واپس حاصل ٿيندڙ توانائي پڻ ان کي ڏنل بجليءَ برابر ٿيندي. جنهن جو مطلب اهو آهي ته ڪار جي بيٽري بار بار چارج ڪرڻي پوندي يا وري تبديل ڪرڻي پوندي. ان جو مطلب ته اهو ٿيو ته ڪار بيٽريءَ جي بجلي تي پئي هلي، پاڻي مان حاصل ٿيندڙ هائڊروجن صرف توانائيءَ کي کڻي انجڻ تائين پهچائي اتي وڃي ٻري ٿي، بس.

هن معاملي کي سمجهڻ لاءِ ٿورو صبر ۽ برداشت کان ڪم وٺڻو پوندو ۽ ذهن تي ڪجهه وڌيڪ زور ڏيڻو پوندو. پاڻيءَ جو فارمولو آهي H2O، يعني پاڻيءَ جي هڪ ماليڪيول ۾ ٻه ائٽم آهن هائڊروجن جا، هڪ ائٽم آهي آڪسيجن جو. ڪا به واٽر ڪٽ ٺاهڻ لاءِ سڀ کان پهريون ڪم اهو ڪرڻو پوندو ته پاڻيءَ جي ماليڪيول کي توانائي ڏئي ٽوڙڻو پوندو. پاڻيءَ جو ماليڪيول جڏهن ٽٽندو ته ان مان ٻه گئسون ملنديون، هائڊروجن ۽ آڪسيجن. واٽر ڪٽ ۾ هائڊروجن ۽ آڪسيجن گئسن کي وري پاڻ ۾ ملائڻ سان Oxy-Hydrogen نالي گئسن جو مرڪب ٺهندو، جنهن کي Brown’s گئس يا HHO به چيو ويندو آهي. برائونس گئس ڪا اڄوڪي دريافت ناهي پر 1960ع ۾ ڊاڪٽر برائون دريافت ڪئي هئي، جيڪا اڄ به ڪئين انجڻين ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪئي وڃي ٿي. تنهنڪري سڀ کان پهرين ڳالهه اها ته اهو فارمولو ڪو نئون نه آهي، پر اڄ کان 60، 70 سال پراڻو آهي. ان فارمولي تحت حاصل ٿيندڙ برائون گئس پوءِ ڪنهن به Combustion انجڻ کي هلائڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي. آغا وقار انٽرويو ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي ته هن پنهنجي واٽر ڪٽ ۾ Oxy-Hydrogen فارمولو استعمال ڪيو آهي. اها ته ٿي پهرين ڳالهه، هاڻ اچئون ٿا اصل ڳالهه تي، جتي معاملو اصل مونجهاري جو شڪار آهي.

ڳالهه هيءَ آهي ته پاڻيءَ جي ماليڪيول کي هائڊروجن ۽ آڪسيجن گئسن ۾ ٽوڙڻ لاءِ توانائي گهربل آهي. اها توانائي کيس ڪٿان ڏني وڃي؟ سڌي ڳالهه آهي ته ان کي ڪار جي بيٽريءَ مان توانائي ڏني وڃي، يا وري سج تي چارج ٿيندڙ ڪنهن برقي سيل مان ڏني وڃي. بهرحال، پاڻيءَ جي ماليڪيول کي ٽوڙڻ لاءِ ٻاهران کان توانائي ضرور ڏيڻي پوندي، جنهن عمل کي اليڪٽرولائسز Electrolysis چئجي ٿو. ان ڳالهه جي تصديق طور مون آغا وقار کان سوال پڇيو، جنهن تي هن هائوڪار ڪئي ته سندس واٽر ڪٽ واقعي اليڪٽرولائسز جو استعمال ڪري ٿي. هتي ڪجهه هوشيار ٿيڻ جي ضرورت آهي. ٿرموڊائنامڪس، فزڪس جي هڪ شاخ آهي، جنهن جو هڪ انتهائي بنيادي ۽ فطري قانون آهي ته ”توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي، نه ئي ختم ڪري سگهجي ٿي، ها پر ان جو شڪليون تبديل ڪري سگهجن ٿيون.“ آئن اسٽائين جي جڳ مشهور Equation توانائيءَ ۽ مادي جي ان اهم تعلق کي بيان ڪري ٿي، جيڪا توهان مان اڪثر ماڻهن پڙهي هوندي. اڪئيشن آهي E=MC² .

آغا وقار جي واٽر ڪٽ جيڪڏهن اليڪٽرولائسز جو استعمال ڪري ٿي، ته ان جو مطلب ته ڪار جي بيٽريءَ مان جيتري توانائي پاڻيءَ جو ماليڪيول ٽوڙڻ تي خرچ ٿئي ٿي، ايتري ئي توانائي هائڊروجن ۽ آڪسيجن جي واپس گڏجڻ وقت حاصل ٿئي ٿي. يا کڻي ايئن سمجهو ته پاڻيءَ جي ماليڪيول مان ٽٽڻ خاطر جيتري توانائي هائڊروجن گئس کپائي ٿي، واپس ايتري ئي توانائي آڪسيجن سان ملڻ وقت موٽائي ڏئي ٿي. واڌو توانائي حاصل نه ٿي ٿئي، جو اسان چئون ته هائو ٻيلي پاڻيءَ پنهنجي اندر مان پاڻ ئي واڌو توانائي ڏئي اسان کي تيل جي ڳرن خرچن کان بچائي ورتو آهي. جيڪڏهن واڌو توانائي حاصل ٿئي ٿي ته پوءِ سوال اڀري ٿو ته اها ڪٿان آئي؟ هائڊروجن جي ائٽم ۾ جيتري توانائي هوندي، ايتري ئي واپس ڏئي سگهندو. اهو ئي سبب آهي جو ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون چوي ٿو ته توانائي نه ٺاهي سگهجي ٿي نه ڊاهي سگهجي ٿي. مون جڏهن آغا وقار آڏو اها ڳالهه ڪئي ته هن پڙ تي جواب ڏنو ته ٿرموڊائنامڪس جو پهريون قانون غلط آهي! ۽ منهنجي لاءِ ان کان وڌيڪ ڇرڪائيندڙ جواب ڪو به نه هو. ڇو ته جي ايئن آهي ته پوءِ سموري ٿيوريٽيڪل فزڪس کي رد ڪرڻو پوندو، ويندي آئن اسٽائين جي نظريه اضافيت ۽ اسٽيفن هاڪنگ جي دريافتن کي رد ڪرڻو پوندو. منهنجو ناهي خيال ته آغا وقار معاملي جي نوعيت کي ان حد تائين سمجهي ٿو، منهنجو ناهي خيال ته آغا وقار فزڪس جي ان پيچيدگيءَ جي باري ۾ ڪڏهن سوچيو به هوندو. جي ايئن هجي ها ته هو ان جي مناسب تشريح ڪري ها، جيڪا هو نه ڪري سگهيو. جڏهن پڇيم ته جي پهريون قانون غلط آهي، ته پوءِ ٿرموڊائنامڪس جي ٻين قانون جي باري ۾ ڇا خيال آهي، جيڪو Entropy بابت آهي؟ هن ساڳي ئي ڳالهه ڪئي ته اهو قانون به تضاد ۾ اچي ٿو! هاڻي ڏيو منهن. جي ايئن آهي ته پوءِ ٿرموڊائنامڪس جي انهن ٻن قانونن First and Second Law of Thermodynamics تي هلندڙ ڦرندڙ تيز ترين انجڻين، مشينن، ريل گاڏين ۽ انيڪ ٻين ايجادن لاءِ به تشريح ڪرڻي پوندي، جي اهي ٻئي قانون غلط آهن ته انهن تحت هلندڙ هن سموري دنيا لاءِ ڪو نئون قانون به دريافت ڪرڻو پوندو؟ منهنجو ناهي خيال ته معاملي جي نوعيت ايتري سنجيده آهي.

ٿرموڊائنامڪس جي انهن ئي اصولن کي مدنظر رکي مون آغا وقار کان گهٽ ۾ گهٽ ٽي ڀيرا پڇيو ته هو پنهنجي واٽر ڪٽ واري ڪار ۾ بيٽري ڪيترا ڀيرا تبديل ڪري ٿو يا چارج ڪري ٿو؟ جنهن جي جواب ۾ هن چيو ته هو بيٽري چارج ڪو نه ٿو ڪري. ان جو مطلب ته جي بيٽري به چارج نه ٿي ٿئي ته پوءِ پاڻيءَ مان گهٽ توانائي خرچ ڪري آڪسي-هائڊروجن مرڪب ٺاهڻ لاءِ ٻيو ڪو ڪيميڪل ڪيٽالسٽ طور استعمال ٿيندو هوندو، جو دنيا ۾ هن وقت جيڪي به ”پاڻيءَ تي هلندڙ ڪارن“ جا منصوبا رهيا آهن، ڏئي وٺي سڀ واپس انهيءَ ڳالهه تي آيا آهن ته پاڻيءَ جي ڪيميائي ردعمل کي تيز ڪرڻ لاءِ ڪو نه ڪو ڪيٽالسٽ استعمال ڪرڻو پوي ٿو. مثال طور ان لاءِ ڪيٽالسٽ طور پوٽيشم هائڊروآڪسائيڊ يا سوڊيم هائڊروآڪسائيڊ استعمال ڪيا ويندا آهن. هن وقت ڪنهن جي دعوى نه آهي ته اهي نج پج پاڻيءَ مان ئي ڪار هلائي سگهن ٿا. ان ڳالهه کي مدنظر رکي منهنجو آغا وقار کان ٻيو سوال ڪنهن ڪيٽالسٽ جي استعمال بابت هو. هن ان ڳالهه کي به رد ڪري ڇڏيو ته ڪو ڪيميڪل استعمال ٿئي ٿو. تڏهن وڃي مان، پنهنجي ڄاڻ جي حساب سان ان نتيجي تي پهتس ته آغا وقار ڪجهه لڪائي رهيو آهي. يا ته اليڪٽرولائسز ۾ تمام گهڻي توانائي استعمال ڪرڻي پويس ٿي، يا وري ڪنهن ڪيميڪل جو استعمال ڪيٽالسٽ طور ڪري ٿو. هونءَ اها ڳالهه اهڙي نوعيت جي آهي جو واقعي به کيس لڪائڻ گهرجي.

هاڻ اچون ٿا هن معاملي جي ٻين رخن تي. اها ڳالهه درست آهي ته عالمي تيل مافيائون ڪنهن به اهڙي ايجاد جي راهه ۾ رنڊڪ وجهنديون جيڪا سندن هڪ هٽيءَ کي چئلينج ڪري ۽ سندس منافعن کي ڌڪ رسائي. عالمي تيل مافيائون ڪڏهن به نه چاهينديون ته اهڙي قسم جا تجربا ڪمرشلائيز ٿين، پر تجربن جي حد تائين ته هن وقت پاڻيءَ تي گاڏيون هلائڻ واريون واٽر ڪٽس عام جام آهن، نه صرف اهو پر ننڍي پئماني تي اهي ڪمرشلائيز به ٿي چڪيون آهن. اهڙيون سوين ويب سائيٽس آهن جيڪي هاڻ اهڙيون ڪٽس وڪرو ڪن ٿيون، پر انهن سڀني جي چوڌاري اڃا تائين شڪ جا پاڇا پيا ڦرن. ڇو ته سندن ڪيل دعوائن جي ابتڙ اهڙيون واٽر ڪٽس مڪمل طور تي پاڻيءَ تي نه ٿيون هلايون وڃن، بلڪه انهن کي ٻين گئسن، سج تي چارج ٿيندڙ بيٽرين، ڪيميڪلز سان ملائي ڪري هلايو وڃي ٿو. ان سلسلي ۾ سڀ کان پهرين ڪوشش ٽويوٽا ڪئي آهي جنهن پهرين هائبرڊ ڪار ٽويوٽا پرائرس Toyota Prirus ٺاهي ڏيکاري آهي. گڏوگڏ نسان وارن پڻ LEAF نالي ڪار ٺاهي آهي جيڪا صرف بجليءَ تي هلي ٿي. دنيا ۾ هاڻ بحث اهو ناهي رهيو ته تيل مستقبل ۾ استعمال ٿيندو يا نه، ڇو ته ڏينهون ڏينهن دنيا توانائيءَ جا متبادل ذريعا ڳولهي رهي آهي، پر بحث اهو آهي ته ڇا نج پج پاڻي واقعي به ٻارڻ طور ڪم اچي سگهي ٿو؟ ان متعلق ڇتو بحث انٽرنيٽ تي پڻ متل آهي، ڪو هاڻوڪو نه پر ڪئين سالن کان.

ٻيو معاملو ڇيڙڻ کان اڳ اها ڄاڻ ڏيڻ به ڏيندو هلان ته دنيا ۾ هن وقت هائڊروجن گئس تي هلندڙ ڪارون اڳ ئي ٺهي چڪيون آهن. پر ٽيڪنيڪ جو فرق آهي. هائڊروجن تي هلندڙ ڪارون گئسولين سان ملائي ڪري هلايون وڃن ٿيون، پر جيڪي صرف هائڊروجن تي هلن ٿيون، انهن ۾ به هائڊروجن سيل استعمال ڪيا وڃن ٿيا، جيڪي هائڊروجن ذريعي چارج ٿين ٿا ۽ پوءِ گاڏين کي برقي توانائيءَ ذريعي هلائين ٿا. اها ڳالهه به ياد ڪرڻ گهرجي ته دنيا ۾ هائڊروجن سيلن توڙي هائڊروجن ۽ گئسولين جي ميلاپ واريون هائبرڊ Hybrid ڪارون بحث جو موضوع نه رهيون آهن، نه ئي تيل مافيائون انهن جي پٺيان آهن، ڇو ته مستند سائنسي تجربن ۽ ٿيوري ذريعي اهو ثابت ٿي چڪو آهي ته ايئن ممڪن آهي. پر دنيا ۾ بحث جو موضوع هن وقت رڳو ”پاڻيءَ تي هلندڙ ڪارون“ آهن، جيڪي سائنسدانن جي مطابق ته ممڪن نه آهن، اهڙيون دعوائون ڪندڙ اڪثر ماڻهو فراڊ نڪتا آهن.

هاڻي اچون ٿا هن معاملي جي ٻئي رخ تي، ته ماضيءَ ۾ جيڪا به وڏا ڪامياب تجربا ٿيا انهن جو ڇا ٿيو؟ ايئن رڳو اسان واري ملڪ ۾ نه ٿيو آهي جو پاڻيءَ تي ڪار هلائڻ جو تجربو ڪري ڏيکاريو ويو آهي ۽ ميڊيا ان کي فوڪس ڪيو آهي. 2008ع ۾ ٿسڪارا پريامل نالي سري لنڪا جي انجنيئر پڻ تڏهوڪي وزيراعظم کي اهو تجربو ڪري ڏيکاريو هو، سري لنڪا جي ميڊيا پوءِ ان کي وڏي ڪوريج ڏني ۽ حڪومت مدد جو اعلان پڻ ڪيو. پر پوءِ ڪجهه مهينن بعد کيس سيڙپڪاريءَ ۾ وڏي فراڊ جي بنياد تي گرفتار ڪيو ويو. ان ئي سال امريڪا جي چئنلز سي اين اين، اين بي سي ۽ فاڪس نيوز تي پڻ اهڙن تجربن جي ڌم متل هئي. بعد ۾ ڪو هڪ تجربو به سائنسي بنيادن تي ثابت ڪري نه ڏيکاريو ويو. پاڻيءَ تي بجلي هلائڻ جي هيل تائين سڀ کان وڏي ڪمرشل دعوى ڪندڙ ڪمپني جپان جي جين پيڪس Genpax رهي آهي، پر 2009ع ۾ اها ڪمپني به اهو چئي هٿ کڻي وئي ته اهڙي سسٽم تي لاڳت تمام وڏي اچي رهي آهي ۽ اهو عمل جوڳو نه آهي. ان کانسواءِ امريڪا جي مشهور ڪمپني هائڊروجن ٽيڪنالاجي ايپليڪيشنس ”اڪواجين“ نالي هڪ واٽر ڪٽ جي دعوى ڪئي، جنهن مطابق ته اها رڳو پاڻيءَ تي هلي ٿي. پر ويجهڙ ۾ ئي ان ڪمپنيءَ پڻ مڃيو آهي ته سندس اها ڪٽ مڪمل طور تي پاڻيءَ تي نه پر، هائڊروجن سان گڏ ٻيو ٻارڻ استعمال ڪري هلائي وڃي ٿي.

واٽر ڪٽ جو هن وقت تائين سڀ کان ڪامياب تجربو، چون ٿا ته اسٽينلي ميئر ڪيو هو. پر هن جي باري ۾ شڪ آهي ته کيس تيل مافيائن مارائي ڇڏيو. ياد رکو ته اهو شڪ آهي، ان بابت ڪا به ڳالهه اڃا ثابتيءَ جي حد تائين نه ٿي چئي سگهجي. 2002ع ۾ جينيسس ورلڊ انرجي نالي هڪ فرم پڻ اهڙي ڪٽ پيٽرڪ ڪيلي نالي همراهه جي مدد سان ٺاهڻ جي دعوى ڪئي، پر بعد ۾ سندس ئي ڪمپني همراهه تي دوکي ۽ منصوبي ۾ سيڙپڪاريءَ جي فراڊ تي ڪيس داخل ڪيو، جيڪو ڪمپني کٽي وئي ۽ پيٽرڪ ڪيلي کي پنجن سالن لاءِ جيل ۾ واڙيو ويو. مطلب هي آهي ته هن وقت تائين جيڪي به وڏيون دعوائون ڪيون ويون آهن، اهي آخر ۾ سيڙپڪاريءَ جا فراڊ نڪتا آهن. چوڻ لاءِ ته اهو به چئي سگهجي ٿو ته اها تيل مافيائن جي سازش هوندي، پر سائنسي بنيادن تي اڃا تائين صرف ۽ صرف پاڻيءَ مان سستي توانائي حاصل ڪرڻ جي ڪا به ٿيوريٽيڪل توڙي پريڪٽيڪل ثابتي نه ٿي ڏئي سگهجي.

ان باوجود به مونکي آغا وقار جي تجربي تي ڏاڍي سرهائي ٿي آهي. ڪو ئي ته آهي جنهن اسان مان اٿي اها جرئت ڪئي آهي. باقي مان نه ٿو سمجهان ته اهو ڪو نوبل انعام جهڙو تجربو آهي، ڇو ته اهو ڪنهن هڪ شخص جي پيداوار ناهي. هن کان اڳ هزارين ماڻهن جا تجربا ان ۾ شامل آهن. تڏهن به اها ٽيڪنالاجي اڃا تائين نامڪمل آهي. توڙي جو مستقبل ۾ تيل ۽ گئس بجاءِ اسان ٻارڻ طور ٻيون گئسون ۽ مرڪب ڪتب آڻينداسين، پر ظاهر ڳالهه آهي اهي هڪ پروسيس کانپوءِ ٿينديون. ايجادون ته اچانڪ به ٿينديون آهن، پر سائنس سان مسئلو هي آهي ته اها وضاحت گهرندي آهي، جي وضاحت ناهي ته پوءِ اها رد ٿي ويندي آهي.

سو، منهنجي لاءِ سڀ کان پريشان ڪندڙ ڳالهه فزڪس جي فطري قانونن جو آغا وقار هٿان چئلينج ٿيڻ آهي. جي توهان مان ڪو پڙهندڙ ان معاملي جي اڃا وڌيڪ، سائنسي بنيادن تي ڇنڊڇاڻ ڪرڻ چاهي ٿو ته ضرور ڪري، هنن صفحن ۾ کيس جاءِ ڏني ويندي. ڇو ته هي ايترو سادو معاملو ڪونهي، جيتري سادگيءَ سان آغا وقار لک ڀيرا ثابت ٿيل طبيعات ۽ ٿرموڊائنامڪس جي قانونن کي غلط قرار ڏئي ٿو.

(روزاني سنڌ ايڪسپريس جي ٿورن سان 31 جولاءِ 2012ع)
 
Leave a comment

Posted by on August 2, 2012 in Articals

 

هڪ جينيئس جو جنم!

هڪ جينيئس جو جنم!
(جامي چانڊيو)

تاريخ ۾ ڪي ڏينهن سڀاڳا ٿين ٿا، جو انهن جي نسبت سان ٿيل واقعا، اتفاق يا حادثا تاريخ تي پنهنجا اڻ مٽ اثر ۽ نشان ڇڏين ٿا. تاريخ ۾ ڪي ڏينهن اهڙا آهن، جن قومن جا نشان مٽائي ڇڏيا ۽ تاريخ ۾ ڪي سَدورا ڏينهن اهڙا به اچن ٿا، جيڪي قومن ۽ ٻولين جي ابديت ۽ قومي وحدت جي ضمانت بڻجي وڃن ٿا. اڄوڪو ڏينهن سنڌ جي تاريخ، بلڪه مان ته چوندس ته انساني تاريخ جو اهو سڀاڳو ڏينهن آهي، جڏهن 331 ورهيه اڳ ۽ فرينچ انقلاب کان پورا هڪ سئو سال اڳ 1689ع تي سنڌ ۾ اهو املهه ماڻهو پيدا ٿيو، جنهن کي اسين سنڌ جو لاکيڻو لطيف چئون ٿا. اهو راز تاريخ ۽ وقت جي گرڀ ۾ ئي سانڍيل هو ته شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ٽئين پُٽَ سيد جمال شاهه جو هي پَڙ پوٽو اڳتي هلي سنڌ ئي نه پر انساني تاريخ جو هڪ يگانو شاعر، مفڪر ۽ ڏاهو ڏاتار ثابت ٿيندو. اهو هڪ جينيئس جو جنم هو، جنهن جي شاعري، خيال، احساس، تفڪر، ٻولي ۽ فن جو هڪ غير معمولي تخليقي معجزو آهي، هن کي ته بس سندس ئي لفظ ارپي سگهجن ٿا:

ڪوڙين ڪايائون تنهنجون، لکن لکَ هزار

جيءُ سڀ ڪنهن جيءَ سين، درسن ڌارون ڌار،

پريم، تنهنجا پار، ڪهڙا چئي ڪهڙا چوان.


سنڌ جي اڪثريتي سادن، عقيدن جي ماريل اٻوجهه ماڻهن کي ڪهڙي خبر ته ڀٽ شاهه جي ڌرتيءَ جي هنج ۾ ستل هي شخص ڪير آهي؟ هن جا خيال، ويچار، خواب، احساس ۽ تفڪر ڇا آهن؟ يا هن جي تصور جي ڪائنات ڪيتري وشال ۽ حيرت انگيز آهي؟ ماڻهن کي ڪهڙي خبر ته، عقيدن جون خاردار تارون ڪيئن نه عوام ۽ لطيف جي فڪر جي روح وچ ۾ صدين کان اُهي وٿيون پيدا ڪري ويٺيون آهن، جن جي هوندي لطيف جي مزار تي چادرن جا پڙ ته چاڙهي سگهجن ٿا، پر هن جي عظيم فڪر کي سمجهي، پروڙي ۽ ڪارج ڀريو بڻائي نه ٿو سگهجي. لطيف سائين ان صورتحال کي سمجهندي ۾ پاڻ ئي چئي ڏنو هو ته:

پاڙي ويڄَ هئام، تان مون مُور نه پڇيا،

تيلاهين پيام، موريسر اکين ۾.


لطيف سائينءَ کي خبر هئي ته جي پاڙي ۾ وِيڄَ ۽ طبيب هوندا ۽ ماڻهن جي سوچن جي اکين ۾ عقيدن جا موريسر پيل هوندا ته پوءِ طبيبن جي شناس ماڻهن کي ڪيئن ۽ ڇو ٿيندي! ۽ هي ته جسمن جا نه پر تصورن، خيالن، خوابن ۽ احساسن، دلين ۽ روحن جا ويڄ ۽ طبيب آهن. هنن جي منصب ۽ درجي کي سمجهڻ لاءِ اکيون گهرجن ۽ اکيون به جسماني نه پر روحاني اکيون، سمجهه ۽ شعور جون اکيون، ادراڪ ۽ تخليقي اتساهه جون اکيون!

جيڪڏهن ڪو مون کان پڇي ته سنڌ جي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو سڀاڳو ڏينهن ڪهڙو آهي؟ ته جيڪر مان اهو چوان ته لطيف جو جنم ڏينهن. لطيف کي ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ هڪ شاعر طور سڃاتو ۽ پروڙيو، سائين جي ايم سيد کيس سنڌ جي قومي شاعر طور پيش ڪيو ۽ پليجي صاحب کيس هڪ انقلابي شاعر طور دريافت ڪيو. اهو سڀ صحيح آهي، پر مان سمجهان ٿو ته لطيف رڳو شاعر نه هو، هو هڪ غير معمولي مفڪر هو ۽ شاعري هن جو مقصد نه پر هن جي اظهار جو هڪ ذريعو هئي. هن جي اندر ۾ حسن ايترو هو ۽ هن جي ٻولي فن جي انهن بلندين تي پهتل هئي، جتي هو پنهنجا عظيم خيال اهڙي ئي حسناڪ انداز سان پيش ڪري سگهيو ٿي، ان کان گهٽ حسناڪي، فن جي بلندي ۽ اظهار جي جماليات هن جي وَسَ ۾ ئي نه هئي.

جانب تون جيڏو، آهين شان شعور سين،

مون تي ڪر، منهنجا پرين! توهُه تُسي تيڏو،

اي ڪامِلَ! ڪم ڪيڏو! جيئن نوازينم نگاهه سين.


لطيف سائينءَ به پنهنجي بيت مطابق ائين ئي ڪيو، هن فڪر ۽ ڏاهپ جي ڪامل رهبر اهو ڪو نه سوچيو ته ماڻهو پسماندا آهن، عقيدن جا ماريل آهن، عالمي انساني شعور ۽ تفڪر کان پري ۽ محروم آهن، ادراڪ جي اُتاهين منزلن تي رسيل نه آهن، پر هن پنهنجي شانَ شعور سان، ڏاهپ، فن ۽ فڪر جي نبار سرچشمن سان هن فڪري طور سُنڍ بڻيل سنڌ کي ايترو ته سيراب ڪيو، جو هڪ ڌڪ سان فڪري طور غريب الحال سنڌ هڪ لطيف جي ڪري تاريخ ۾ اهو درجو ماڻيو، جنهن لاءِ قومون، معاشرا ۽ دور سَڌون ڪندا آهن، سِڪندا آهن، پورَ پچائيندا آهن، پر الميو اهو به آهي ته صدين پڄاڻان به اسان کي اهو ادراڪ ناهي ته لطيف ڪير هو؟ هو اصل ۾ ڇا آهي؟ جي ائين نه هجي ها ته سنڌ فڪري طور دنيا جي سڀني کان سگهاري قوم هجي ها. تڏهن ته اهو ڄاڻندي پاڻ ئي چئي ويو هو ته،

هُئين ته ويڄن وَٽِ، تون ڪيئن جيءَ جڏو ٿئين!

سِرُ ڏيئي ۾ سٽ، ڪُهه نه ڪيئي ڊبڙا!


لطيف جهڙي ڪامل رهبر هوندي سنڌ هيڻي هجي، جڏي ۽ ويچاري هجي، اهو رڳو ان ڪري ٿيو آهي، جو اڃا تائين اسان جو سماج، عوام هن ويڄَ جي حقيقي شناس کان پري آهي. هو پاڻ ئي ته اها ميار ڏيندي چوي ٿو ته، اسان پنهنجن خود فريب اعتقادن جو سِرُ عيوض ۾ ڏيئي جي لطيف جي عظيم فڪر مان قومي دوا، سُتي ڪريون ها ته اڄ اسان جي فڪري سگهه جو درجو ڇا هجي ها؟

ها البته اِها ڳالهه ڪا ايتري سولي ناهي، جو لطيف جو پيغام رڳو ڪا حسين شاعري ناهي، جنهن کي پڙهي ماڻهو رڳو واهه واهه ڪري. هي ته سڀ ڪجهه تبديل ڪرڻ جي ڳالهه آهي، هڪ نئين انسان جي نئين فڪري ۽ سماجي جنم جي ڳالهه آهي. لطيف جو پيغام رڳ شاعرانه تصور جي فني اظهار جي ڳالهه به ناهي، جو ماڻهو مڙئي منفرد ۽ نئين ڳالهه تي واهه واهه ڪري. هيءَ ته انسان جي مڪمل طور نئين فڪري، احساساتي ۽ روحاني مٽي ڳوهڻ جي ڳالهه آهي. تڏهن ته چوي ٿو:

اَکِ اُلٽي ڌار، وَنءُ اُلٽو عام سين،

جت لهوارو لوڪ وهي، ته تون اوچو وَهه اوڀار،

منجهان سوچ نهار، وَنءُ پٺيرو پرينءَ ڏي.


لطيف کي خبر هئي ته هن زماني جا عام مروج خيال، تصور، قدر ۽ انساني رويا توڙي مفاد ته لوڻ جي کاڻ آهن، پنهنجي دور جي تصورن ۽ روين توڙي آئيڊيلز جو ڳيجهو زماني ۾ ڇا ڪندو؟ هو پنهنجي دور جي جهالتن، عقيدن، فرسوده تصورن، خسيس روين ۽ ٽڪي جي مفادن جو مڄو ۽ انهن آڏو سرنگون هوندو. ان ڪري ئي لطيف زماني جي مروج فرسوده دستور کان اُلٽي اک ڌارڻ ۽ لهواري لوڪ آڏو اوچو ۽ ابتو هلڻ جي ڳالهه ٿو ڪري. پر اهو سڀ ائين ته ڪو نه ٿيندو؟ ٻه گدرا مُٺِ ۾ رکڻ سان ته اهو ممڪن ناهي. ان لاءِ تياڳ گهرجي، دنيا کان نه دنيا جي مروج فرسوده دستور کان ۽ اهو سڀ عشق کانسواءِ ممڪن ناهي. سڌڙيا اهو منصب نه ڪڏهن ماڻي سگهيا ۽ نه ماڻي سگهندا. لطيف اها مامَ پروڙي ان مقام کي رسڻ جو راز به ٻڌائي ٿو. هو چوي ٿو:

پهرين ڪاتي پاءِ، پڇج پوءِ پريتڻو،

ڏک پريان جو ڏيل ۾، واڄٽ جيئن وڄاءِ،

سيخن ماهه پچاءِ، جي نالو ڳيڙءِ نينهن جو.


دنيا جو ڪو به غير معمولي ڪم عشق کانسواءِ ممڪن ناهي، شعبو ڪهڙو به هجي، ادب، فن، سياست، سائنس، مصوري، موسيقي، ايجادون، قربانيون- هي سڀ عشق جو جهان آهي، تڏهن ئي ته فلسفين کي ڏاهپ جا عاشق چئبو آهي. هي ته ان کان به اڳئين منزل جو ماڻهو آهي، جو لطيف وٽ رڳو ڏاهپ سان محبت ناهي، پر زندگيءَ تي ڏاهپ جو اطلاق آهي. ان ڪري هن جو درجو عام فلسفين کان به ان مخصوص معنيٰ ۾ مٿي آهي، هيگل، مارڪس ۽ اينجلز جهڙا ماڻهو هن جا هم منصب آهن، جيڪي ڏاهپ کي منزل نه ٿا سمجهن، پر ڏاهپ کي ذريعو ۽ پنڌ سمجهن ٿا. لطيف وٽ خيال جي وحدت آهي. هن جا ڪردار رڳو بظاهر مختلف آهن، سندن ماحول، محرڪ ۽ حالتون مختلف آهن. هن جو ڪردار هڪ ئي آهي، اهو ڪردار سر ڪلياڻ ۾ محبت ۽ مقصد جي وحدت جي ڳالهه ڪندڙ هجي يا يمن ڪلياڻ جو محبوب ۽ سونهون. کنڀات ۾ حسن جي علامت هجي يا سريراڳ جو ناکئو. سامونڊيءَ جي پاتار ۾ پيل موتين جو طاماعو هجي يا سهڻي هجي، منزل کان ڳولا کي اهميت ڏيندڙ سسئي هجي يا وطن ۽ مارن سان عشق جي علامت مارئي هجي، ڪاموڏ جو سمو ڄام هجي يا گهاتوءَ جو مورڙو هجي، سورٺ جو عطائي هجي يا سُرَ تي سِرُ ڏيندڙ راءِ ڏياچ، ڪيڏاري جو سورهيه سورمو هجي يا آسا جو طالب هجي. رِپَ جو وڇوڙن جي وَڍن جو ماريل عاشق هجي يا کاهوڙي ۽ رام ڪليءَ جا جوڳي، ڪاپائتيءَ جو ڪاتار هجي يا پورب جو ڪانگل هجي، ڪارايل جو هنج هجي يا پرڀاتيءَ جو مڱتو- اهي سڀ ڪردار رڳو ظاهري ڏيک ۽ تمثيل ۾ مختلف آهن، پر سندن تصور، رويا، قدر، ماڻهپو، منزل، جستجو ۽ شان ساڳيو آهي. ان ڪري مان لطيف جي سمورن ڪردارن ۾ خيال، احساس، رويي ۽ منزل جي ساڳي وحدت ڏسان ٿو. جيڪو لطيف جي ڪردارن جي وحدت نه سمجهي سگهندو، اهو ڪڏهن به لطيف جي پيغام جي روح تائين رسي نه سگهندو.

خود شناسائيءَ جو مقام، جنهن کان انسان ذات جي قطعي گهڻائي محروم رهي آهي ۽ اڄ به آهي. لطيف انسان جي ان خود شناسيءَ جي ادراڪ کي جاڳائيندڙ پر ان کان به اڳتي اهو ادراڪ تخليق ڪندڙ مفڪر شاعر ۽ ڪامل رهبر آهي. هو ان خود شناسيءَ کي ساڳي اڃا مٿئين سطح تي هينئن ٿو بيان ڪري:

وڃين ڇو وڻڪار، هت نه ڳولين هوت کي،

لڪو ڪين لطيف چئي، ٻاروچو ٻئي پار،

ٿي سَتِي ٻڌ سندورو، پرت پنهونءَ سين پار،

نائي نيڻ نهار، تو ۾ ديرو دوست جو.


ڪائنات، فڪر ۽ سماج جي پرک ۽ پروڙ کان اڳ ۾ قوم شناسيءَ جو ڏاڪو اچي ٿو. خود شناسي معرفت آهي، هن ڪائنات، فطرت، سماج ۽ سموري جهان کي سمجهڻ ۽ بدلائڻ جي. ڇاڪاڻ ته خود شناس ماڻهو ئي روحاني فهم ۽ حقيقي طور آزاد (Liberated) ماڻهو هوندو آهي. هن جهان جي حقيقي سمجهه ۽ ادراڪ نصيب ئي انهن کي ٿيندو آهي، جيڪي اندر ۾ آزاد ٿي پاڻ سڃاڻندا آهن، پاڻ کي ڳولي لهندا آهن ۽ پاڻ کي تبديل ڪندا آهن. اهو ئي لطيف جي پيغام جو روح آهي. هن جو هر ڪردار اندر ۾ آزاد آهي، Liberated آهي. ان ڪري ئي ايترو ارڏو، هٺيلو، بهادر، مثالي، ڏاهو ۽ لطيف آهي. جنهن کي پنهنجي اندر جي شناس نه هوندي، ان کي خارجي جهان جي ڪهڙي شناس ٿيندي؟

لطيف سان ٺلهي، رسمي ۽ بي شعور عقيدتمندي لطيف شناسيءَ جي راهه ۾ وڏي ۾ وڏي رڪاوٽ آهي. هو ان کي هينئن بيان ٿو ڪري:

ڪنين ڪامڻ ڪياءِ، ڪيئن ڀنڀولئين؟ ڪَرها!

اکين مٿي اکيا، پِڙَ ۾ پير گٺاءِ،

وَڳَ ڪهِ وسرياءِ، ٻڌو جيئن گهاڻي وهين!


اهو ڪهڙو جادو آهي، جنهن جي لطيف ڳالهه ٿو ڪري؟ اهو جهالتن، اعتقادن، پسماندگين، علم، ادراڪ ۽ ڏاهپ جي محروميءَ جو منڊ آهي، جنهن ڪرهي کي ڀنڀوليو ۽ گمراهه ڪيو آهي. اسان جي گهڻائي جي اکين تي انهن ئي جهالتن ۽ اعتقادن جا اکيا چڙهيل آهن، جنهن سبب سنڌ ته ڇا پر انسان ذات جي گهڻائي خسيس تصورن، مفادن، روين ۽ دائرن جي پِڙ ۾ هلي هلي پيرَ پئي گسائي ۽ ڀلا اهو وڳ ڪهڙو آهي، جنهن جي لطيف ڳالهه ٿو ڪري. اهو تاريخ جي شعور جو وڳ آهي، ڪائنات ۽ فطرت کي سمجهڻ جي سفر جو وڳ آهي، اهو سماج کي نه رڳو سمجهڻ نه پر ان کي تبديل ڪرڻ جي جستجو ۽ جاکوڙي سفر جو وڳ آهي. اهو پاڻ کي روحاني، فڪري ۽ شعوري طور جهالتن کان لبريٽ ڪرڻ جو وڳ آهي – ۽ دنيا جا سمورا حقيقي ڏاها، سچا، فيلسوف، آرٽسٽ، مفڪر، موجد، سورما، سائنسدان، شاعر ۽ ادراڪ جا صاحب ان دڳ جا راهي آهن. سقراط، افلاطون ۽ ارسطو هجن يا هيگل، مارڪس ۽ اينگلز، شيڪسپيئر، گوئٽي، مائيڪل اينجلو هجن يا لينن، مائو ۽ هوچي منهه، آئن اسٽائين، گليلو ۽ ڪاپرنيڪس هجن يا سچل ۽ لطيف- اهي رڳو بظاهر مختلف آهن. اهو قبيلو ساڳيو آهي، اهو سفر ساڳيو آهي ۽ هي سڀ انسان ذات جي ان سفر جا سونهان آهن. اچو ته سنڌ ۽ انسان ذات جي هن اعليٰ جينيئس ۽ رهبر لطيف کي هڪ نئين، باشعور ۽ تخليقي شعور سان ڀيٽا ڏيون ۽ اها ڀيٽا لطيف شناسيءَ معرفت خود شناسي ئي ٿي سگهي ٿي.

Reference: Daily Kawish 23-05-2012
 
Leave a comment

Posted by on May 23, 2012 in Articals

 

مهاجر صوبو ۽ زميني حقيقتون – بئريسٽر ضمير گهمرو

مهاجر صوبو ۽ زميني حقيقتون
بئريسٽر ضمير گهمرو

پنجاب ۽ خيبر پختونخوا ۾ نون صوبن جا مطالبا ٿيڻ سان ئي سنڌ ۾ ٻلي ٿيلهيءَ کان ٻاهر نڪري آئي آهي ۽ سنڌ جي ڀتين ۽ عمارتن تي مهاجر صوبي جي وال چاڪنگ ۽ نفرت ڀريا پوسٽر لڳايا ويا آهن. هونئن ته آئين ۽ قانون ۾ هن فيڊريشن ۾ نئين صوبي ٺاهڻ جي ڪا به گنجائش نه آهي، پر اڄ آئيني ۽ قانوني ڳالهه کي پاسي تي رکي پاڻ مهاجر صوبي جي شوشي يا سازشي ٿيوري تي زميني حقيقتن، ڊيموگرافي ۽ تاريخي حقيقتن جي حوالي سان روشني وجهنداسين ته جيئن سنڌ جي عوام ۾ جيڪو هن سازش جي حوالي سان تذبذب ۽ اضطراب آهي، ان کي صحيح نموني سان ختم ڪجي.

جيئن ته اردو ڳالهائيندڙ آبادي سنڌ جي تاريخي وطنيت کي سمجهڻ کان قاصر آهي، ان ڪري ئي سمجهي ٿي ته شايد سنڌ هن فيڊريشن ۾ هڪ اهڙو علائقو آهي، جنهن کي سازش ذريعي بندر بانٽ ڪري پنهنجا سياسي مقصد ماڻي سگهجن ٿا، جيڪا ڳالهه تاريخ ۽ سياست کان انڪار ڪرڻ جي برابر آهي، ڇو ته انگريزن سنڌ تي هڪ رياست طور قبضو ڪيو هو ۽ اها ڪجهه شرطن تي فيڊريشن ۾ شامل ٿيڻ تي راضي ٿي هئي. جيئن ته انهن شرطن جي مسلسل خلاف ورزي ڪندي سنڌ تي ٽي آئين مڙهيا ويا، ان ڪري سنڌ پنهنجي وجود، وحدت ۽ وطنيت کي بچائڻ خاطر سياسي مزاحمت جو رستو ورتو. مرڪز يا صوبي ۾ سنڌ جي اقتدار ۾ شموليت رسمي آهي، ڇو ته سنڌ هن وقت به مزاحمت ۾ آهي، ۽ جن شرطن تي اها هن فيڊريشن ۾ شامل ٿي، اهي کيس هرگز ميسر نه ٿيا ۽ ويتر سندس وسيلن، معيشت، اختيارن کي مرڪز پنهنجي هٿ رکي ڇڏيو ۽ سنڌ تي پنهنجي ڏيهي گماشتن کي مسلط ڪري عوام تي ڪيترائي ظلم برپا ڪيا. هينئر جڏهن رياست جو بحران چوٽ تي چڙهيل آهي ته هر قوم ۽ برادري پنهنجي لاءِ نئين راهه تلاش ڪري رهي آهي. جڏهن رياست جي بحران جي ڪري وفاقي پارٽيون عوام کي ڪجهه آڇي نه ٿيون سگهن ته انهن وري قوميت جي بنياد تي ماڻهن جي جذبن کي اُڀاري ايندڙ سياسي ميدان مارڻ چاهين ٿيون. صوبن وارو اشو بنيادي طور چونڊ اشو طور اڀريو، پر جيئن ته سنڌ جي عوام کي سنڌ جي وحدت جي باري ۾ ون يونٽ جو تلخ تجربو آهي، ان ڪري اهي ننڍي يا ذري پرزي ڳالهه کي به تمام اهم سمجهن ٿا ۽ مهاجر صوبي جي باري ۾ وال چاڪنگ، پوسٽرن ۽ مظاهرن سندن ۾ اچرج ۽ غير يقيني پيدا ڪئي آهي. توڙي جو سنڌ جي زبردست ردِ عمل حڪمران پ پ-متحده اتحاد کي دفاعي پوزيشن ۾ اماڻي ڇڏيو آهي.

صوبن جو اشو ۽ ايندڙ چونڊون:

هزاره صوبي جو جڏهن اشو اڀريو ته (ق) ليگ ۽ نواز ليگ ان تي سياست شروع ڪئي ۽ هڪٻئي کان اڳتي نڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. ٻنهي موقف اختيار ڪيو ته هزاره صوبو ٺهڻ گهرجي، توڙي جو کين خبر آهي ته پاڪستان ۾ صوبا قومي وحدتون ۽ رياستون آهن، جن 1940ع جي قرارداد هيٺ فيڊريشن کي ڪجهه اختيار ڏئي گڏ رهڻ جو وچن ڪيو هو. افغانستان وانگر هتي صوبا انتظامي يونٽ نه آهن. انتظامي يونٽ ضلعا ۽ ڊويزنون آهن، پر هزاره ۾ پنهنجو ووٽ بينڪ قائم رکڻ لاءِ، اي اين پي کي مرعوب ۽ مغلوب ڪرڻ لاءِ اهو ڪارڊ کيڏيو ويو. جڏهن هزاره جو اشو اٿيو ته پ پ سرڪار به جيئن ته گذريل ساڍن چئن سالن ۾ رڳو معيشت کي تباهه ڪيو آهي، خراب حڪمراني ڏني آهي، سا سمجهي رهي آهي ته ايندڙ چونڊون ڪارڪردگيءَ جي بنياد تي وڙهڻ سندن لاءِ تمام ڏکيو هوندو. ان ڪري هنن به سرائيڪي صوبي وارو اشو اٿارڻ جو سوچيو. اڃا هن سوچيو ئي مس، ته متحده ٽپي پئي ۽ قومي اسيمبليءَ ۾ هن ٺهراءُ پيش ڪيو ته صوبن جي حدن ۾ ڦير ڦار وارو اختيار صوبائي اسيمبليءَ کان کسي پارليامينٽ کي ڏنو وڃي، جنهن تي سنڌ ٻري اٿي ۽ 28 جنوري تي سڄي سنڌ ”سنڌ بچايو ڪميٽيءَ“ جي سڏ تي بند رهي. مسرور جتوئي سنڌ اسيمبليءَ ۾ ٺهراءُ پيش ڪيو ته پارليامينٽ کي اڪيلي سر اهڙو اختيار نه ڏنو وڃي، جنهن تي پ پ سرڪار پويان پير ڪيا ۽ اڄ تائين سنڌ جي وحدت جي باري ۾ پ پ جي پاليسي کي سنڌي عوام شڪ جي نگاهه سان ڏسي رهيو آهي. سنڌ جي ردِ عمل کي ڏسندي پارليامينٽ ۾ پيل متحده جي بل کي پ پ ٺپي ڏئي سرائيڪي صوبي تي پارليامينٽ مان ترميم بجاءِ ٺهراءُ منظور ڪرايو، جنهن دٻاءُ ۾ وري پنجاب اسيمبليءَ بهاولپور ۽ ڏکڻ پنجاب صوبا ٺاهڻ جا بل پيش ڪيا. ان کان مهاجر صوبا تحريڪ جي نالي ۾ هڪ نام نهاد ۽ اڻ ڄاتل تنظيم ويتر پنهنجون سرگرميون وڌائي ڇڏيون، جنهن تي پردي پويان متحده جي سياسي حمايت حاصل هجڻ جو شڪ ظاهر ٿي رهيو آهي، ڇو ته متحده جي خاموشي ۽ متحده جي ڳڙهه ۾ چاڪنگ ۽ پوسٽر لڳائڻ سنڌ جي عوام جي شڪ کي پڪو ڪري رهيو آهي. حالانڪه گذريل ساڍن چئن سالن دوران متحده جي اقتدار ۾ رهڻ ڪري اها به اردو آباديءَ لاءِ ڪجهه نه ڪري سگهي آهي ۽ ايندڙ چونڊن ۾ کيس سخت چئلينج جو منهن ڏسڻو پوندو، ان ڪري پس پرده ئي سهي، مهاجر صوبي وارو بي بنياد اشو نه رڳو ووٽن لاءِ پر سياسي ارادن لاءِ پڻ استعمال ٿي رهيو آهي. بنيادي طور هي اشو ايندڙ چونڊن، جن تي اڃا سواليه نشان آهي، لاءِ استعمال ٿيڻ ڪري پيدا ٿيو، پر سنڌ ۾ ان جي اهميت ۽ سياسي هٿيار طور استعمال ٿيڻ جي خدشي سنڌ کي منظم ٿيڻ تي مجبور ڪيو ۽ هينئر سڄي سنڌ ان تي متفق آهي ته سنڌ جي ورهاڱي واري سازش ڪهڙي شڪل ۾ به ڇو نه هجي، ان جي پاڙ پٽڻ سنڌ لاءِ ايمان جو جز بڻجي ويو آهي. قومپرست جماعتون ته سهي، پر فنڪشنل ليگ جي سربراهه به وڏي واڪي چيو ته سنڌ جي وحدت خلاف سازش ٿي ته هو ميدان ۾ نڪري ايندا. پير پاڳاري جي هن بيان سياسي توازن کي بنهه سنڌ جي وحدت جي حق ۾ گهڻو اڳتي ڪري ڇڏيو. جيئن ته پنجاب ۽ سرحد ۾ صوبن وارو اشو چونڊ اشو آهي، پر اچو ته ڏسون ته سنڌ ۾ مهاجر صوبي جو جيڪو نقشو ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو ڪراچي، ميرپور خاص ۽ حيدرآباد ڊويزنن تي مشتمل آهي، ان ۾ آباديءَ جي حقيقت ڇا آهي ۽ ان جي ڊيموگرافي ڪيئن بيهي ٿي؟

ڪراچي، حيدرآباد ۽ ميرپور خاص ڊويزنن جي آبادي:

مهاجر صوبي جي نقشي تي نظر وجهبي ته ڄامشوري سميت ان ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ميرپور خاص ڊويزنون اچي وڃن ٿيون، جن ڊويزنن جي 1998ع جي ڳڻپ موجب آدمشماري ترتيبوار 98 لک، 70 لک ۽ 40 لک آهي، معنيٰ ڪراچي جي 1998ع جي ڳڻپ موجب، آدمشماري 98 لک، حيدرآباد ڊويزن جي 70 لک ۽ ميرپور خاص جي 40 لک آهي، جڏهن ته ڄامشوري ضلعي جي لڳ ڀڳ اٺ لک آهي. حيدرآباد ۽ ميرپور خاص توڙي ڄامشوري جي آبادي گڏجي ته اها هڪ ڪروڙ ارڙهن لک ۽ ڪراچي جي 98 لک آهي. آبادي جي انگن اکرن ۾ ساليانو واڌ موجب هينئر ڪراچي جي آبادي هڪ ڪروڙ 42 لک ۽ حيدرآباد، ميرپور خاص ۽ ڄامشوري جي آدمشماري 1998ع جي واڌ وارن انگن اکرن موجب، هڪ ڪروڙ سٺ لک بيهي ٿي. حيدرآباد، ميرپور خاص ۽ ڄامشوري ضلعي ۾ آبادي اسي سيڪڙي کان به مٿي سنڌي ڳالهائيندڙ آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ اردو آبادي هاڻي پنجاهه سيڪڙي کان به گهٽ آهي. انگن اکرن موجب به ڪراچي، حيدرآباد ۽ ميرپور خاص توڙي ڄامشوري ضلعي جي ٽي ڪروڙ آباديءَ مان ٻه ڪروڙ ويهه لک سنڌي ۽ ٻين ٻولين ڳالهائڻ وارا، جڏهن ته اردو آبادي صرف 80 لک آهي ۽ ان مان به بنگالي، ميمڻ، ڪڇي ۽ ٻيا ڪڍجن ته اهو تعداد گهٽجي ستر لک بيهندو. هاڻي ٽي ڪروڙ جي آباديءَ ۾ اردو آبادي ستر لک – ۽ اهي گهرن ٿا صوبو! اها ته حيرت جهڙي ڳالهه آهي. صوبو گهرڻ وارا ته صوبي وارن علائقن ۾ ئي وڃي نه ٿا سگهن. رڳو حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ جي سوڙهين گهٽين ۾ چاڪنگ ڪن ٿا، پوسٽر لڳائين ٿا ۽ ڪجهه ماڻهو وٺي مظاهرو ڪن ٿا. هاڻي ٽن ڪروڙ ماڻهن تي مشتمل آباديءَ ۾ ستر لک ماڻهو، جيڪي به وڻ وڻ جي ڪاٺي آهن ۽ انهن جو تعلق هڪ زبان ۽ علائقي سان نه رهيو آهي، سي پنهنجي لاءِ صوبو گهري رهيا آهن. هي نه رڳو جمهوري اصولن پر تاريخي حقيقت توڙي زميني حقيقتن جي ابتڙ آهي، ان ڪري اها سازش ۽ شوشو ته ٿي سگهي ٿو، پر حقيقت ڪڏهن به نه، ڇو ته اردو آباديءَ ۾ ٻه فيڪٽر انهن کي ڏينهون ڏينهن ٿورائي ۾ آڻين ٿا. هڪ ته اهو پڙهيل لکيل برادري هجڻ ڪري انهن ۾ ڄم جي شرح گهٽ آهي ۽ ٻيو وري هو ٻاهرين ملڪن ڏانهن جام ڀڄن ٿا، ڇو ته سندن پاڙون زمين ۾ نه آهن. ان ڪري ڪراچي ۾ ٻين ماڻهن جي آمد ڪري هو ٿورائيءَ ۾ تبديل ٿي چڪا آهن ۽ حيدرآباد، ميرپور خاص ۽ ڄامشوري ۾ ته آهن ئي قليل اقليت ۾.

اردو آباديءَ وٽ سيٽن جو تعداد:

حيدرآباد، ميرپور خاص ڊويزنن ۽ ڄامشوري ضلعي جي 43 صوبائي اسيمبليءَ جي سيٽن مان اردو آبادي يا متحده وٽ صرف پنج سيٽون آهن، چار حيدرآباد مان ۽ هڪ ميرپور خاص مان، جڏهن ته ڪراچي جي 42 صوبائي اسيمبليءَ جي سيٽن مان انهن وٽ 34 سيٽون آهن، جيڪي گهڻي ڀاڱي سندن فائديمند تڪ بندين جي ڪري آهن. معنيٰ ته ڪراچي، حيدرآباد، ميرپور خاص ڊويزنن ۽ ڄامشوري جي 83 سيٽن مان متحده وٽ صوبائي اسيمبليءَ جون 39 سيٽون آهن، جڏهن ته 42 سيٽون هينئر به سنڌين وٽ ۽ ٻه پٺاڻن وٽ آهن ۽ جيڪڏهن سپريم ڪورٽ جي حڪم موجب تڪ بنديون ٿين ته متحده يا اردو آباديءَ جي نمائندگي ڪندڙ ڪنهن به ڌر وٽ 23 سيٽن کان وڌيڪ جنرل سيٽون نه هونديون، معنيٰ 83 مان 23 سيٽون- ڇو ته آباديءَ جي حساب سان 80 لک آباديءَ وٽ 39 سيٽون ۽ ٻه ڪروڙ ويهه لک آباديءَ وٽ 44 سيٽون هجڻ وڏي سياسي ڌانڌلي آهي ۽ اها پنجاب جي اسٽيبلشمينٽ سنڌين تي چيڪ رکڻ لاءِ ڪئي آهي. ان ڪري اهڙي ڌر پاران صوبو گهرڻ، جيڪا اقليت ۾ آهي ۽ ڪراچي، ميرپور خاص ۽ حيدرآباد ڊويزنن ۽ ڄامشوري جي ڪل آباديءَ جو 30 (ٽيهه) سيڪڙو به نه آهي، نه رڳو حيرت انگيز پر شاطرانه چال آهي ۽ اها چال نه رڳو پنهنجي حق ۾ موجوده توازن کي جاري رکڻ جي ڪوشش آهي، پر مڪاني ادارن جي نظام ۽ تڪ بندين تي سمجهوتو ڪرڻ ۽ پنهنجي آباديءَ کي پنهنجي ووٽ بينڪ ۾ رکڻ جي ڪوشش آهي. سنڌي عوام جيئن ته سياسي بيهڪ ۽ انگن اکرن کان ناواقف آهي ۽ هن سان ماضيءَ ۾ ايڏيون ڌانڌليون ٿيون آهن، جو هن جو ويساهه سياسي نظام ۾ رهيو ئي نه آهي، ان ڪري هو سنڌ جي وحدت واري اشو تي تمام جذباتي آهي ۽ هجڻ به گهرجي، ڇو ته سنڌ سرڪار جي هوندي سنڌ جي وحدت خلاف سازش يا چاڪنگ سندن بيوسيءَ کي نروار ڪري رهي آهي.

جيئن ته اردو آبادي ماضيءَ ۾ پنجاب جي اسٽيبلشمينٽ سان ساز باز ڪري سياسي سيٽ اپ ۾ پنهنجي قد بت کان وڌيڪ حصو کنيو آهي، ان ڪري اها هاڻي صوبي جو بي بنياد معاملو اٿاري ساڳيو حصو سنڌين کان برقرار رکڻ چاهي ٿي. سنڌي ان ڳالهه ۾ ارها هرگز نه آهن ته اردو ڳالهائيندڙ آباديءَ کي سنڌ ۾ پنهنجو مان، مرتبو ۽ عزت توڙي سياسي، سماجي حق ميسر هجن، پر سنڌ جي وحدت جي نالي تي سياست ڪرڻ سنڌ ۾ ڏوهه سمجهيو وڃي ٿو، ڇو ته سنڌ سنڌين لاءِ ديو مالائي ڪردار رکي ٿي ۽ ان سان ڪنهن به صورت ۾ ڇيڙ ڇاڙ اردو ڳالهائيندڙ آباديءَ کي سنڌي آباديءَ کان نه رڳو پري ڪندي، پر ان جو فائدو ٻين ڌرين کي ٿيندو. پنجاب کي خبر آهي ته سنڌ جو ورهاڱو ناممڪن آهي، ان ڪري نواز شريف سنڌ جي معاملي تي واضح موقف اختيار ڪري پهريون دفعو سنڌ ۾ جاءِ ٺاهي آهي، ڇو ته کيس خبر آهي ته ان نازڪ اشو تي سياست ڪيئن ڪجي. هيڏانهن آهي پ پ سرڪار، جيڪا عوام کي ڪجهه ڏئي ته نه ٿي، رهندو انهن کي ڏکائي رهي آهي. لياري جو آپريشن هجي، ناڻي يا پاڻي جو معاملو هجي، پ پ سرڪار کي سنڌي عوام پنهنجي ذاتي مفادن جو قيدي سمجهي ٿو.

سنڌ ۾ سياست اهم موڙ تي پهتي آهي، جتي هڪ طرف موجوده نظام کي برقرار رکڻ واريون قوتون آهن، ٻئي پاسي ان کي ٽوڙڻ واريون. نواز شريف جي اڳڀرائي سياست ۾ پهريون پٿر آهي، پر جيئن ته نواز شريف ناڻي، پاڻي، قدرتي وسيلن، ڌارين جي آبادڪاريءَ تي اڃان پنهنجو موقف واضح نه ڪيو آهي، ان ڪري سياسي ڌريون اڃا به ٻڏتر ۾ آهن. سنڌ جي وحدت جي باري ۾ ابهام اجايو آهي، ڇو ته مخالف ڌر نه رڳو ڪراچيءَ ۾ اقليت ۾ آهي، پر سموري باقي سنڌ ۾ ٽيهه (30) سيڪڙو به نه آهي، ان ڪري هن جي اهڙي گهر اٿڻ کان پهرين ئي رد ٿي چڪي آهي ۽ اها هن بحران مان نڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي ۽ قومپرست پارٽين کي ٻانهن ٻيلي بڻائڻ گهري ٿي.

Reference: Daily Kawish
Date: 21st May 2012

 
Leave a comment

Posted by on May 21, 2012 in Articals