RSS

Monthly Archives: May 2012

هڪ جينيئس جو جنم!

هڪ جينيئس جو جنم!
(جامي چانڊيو)

تاريخ ۾ ڪي ڏينهن سڀاڳا ٿين ٿا، جو انهن جي نسبت سان ٿيل واقعا، اتفاق يا حادثا تاريخ تي پنهنجا اڻ مٽ اثر ۽ نشان ڇڏين ٿا. تاريخ ۾ ڪي ڏينهن اهڙا آهن، جن قومن جا نشان مٽائي ڇڏيا ۽ تاريخ ۾ ڪي سَدورا ڏينهن اهڙا به اچن ٿا، جيڪي قومن ۽ ٻولين جي ابديت ۽ قومي وحدت جي ضمانت بڻجي وڃن ٿا. اڄوڪو ڏينهن سنڌ جي تاريخ، بلڪه مان ته چوندس ته انساني تاريخ جو اهو سڀاڳو ڏينهن آهي، جڏهن 331 ورهيه اڳ ۽ فرينچ انقلاب کان پورا هڪ سئو سال اڳ 1689ع تي سنڌ ۾ اهو املهه ماڻهو پيدا ٿيو، جنهن کي اسين سنڌ جو لاکيڻو لطيف چئون ٿا. اهو راز تاريخ ۽ وقت جي گرڀ ۾ ئي سانڍيل هو ته شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ٽئين پُٽَ سيد جمال شاهه جو هي پَڙ پوٽو اڳتي هلي سنڌ ئي نه پر انساني تاريخ جو هڪ يگانو شاعر، مفڪر ۽ ڏاهو ڏاتار ثابت ٿيندو. اهو هڪ جينيئس جو جنم هو، جنهن جي شاعري، خيال، احساس، تفڪر، ٻولي ۽ فن جو هڪ غير معمولي تخليقي معجزو آهي، هن کي ته بس سندس ئي لفظ ارپي سگهجن ٿا:

ڪوڙين ڪايائون تنهنجون، لکن لکَ هزار

جيءُ سڀ ڪنهن جيءَ سين، درسن ڌارون ڌار،

پريم، تنهنجا پار، ڪهڙا چئي ڪهڙا چوان.


سنڌ جي اڪثريتي سادن، عقيدن جي ماريل اٻوجهه ماڻهن کي ڪهڙي خبر ته ڀٽ شاهه جي ڌرتيءَ جي هنج ۾ ستل هي شخص ڪير آهي؟ هن جا خيال، ويچار، خواب، احساس ۽ تفڪر ڇا آهن؟ يا هن جي تصور جي ڪائنات ڪيتري وشال ۽ حيرت انگيز آهي؟ ماڻهن کي ڪهڙي خبر ته، عقيدن جون خاردار تارون ڪيئن نه عوام ۽ لطيف جي فڪر جي روح وچ ۾ صدين کان اُهي وٿيون پيدا ڪري ويٺيون آهن، جن جي هوندي لطيف جي مزار تي چادرن جا پڙ ته چاڙهي سگهجن ٿا، پر هن جي عظيم فڪر کي سمجهي، پروڙي ۽ ڪارج ڀريو بڻائي نه ٿو سگهجي. لطيف سائين ان صورتحال کي سمجهندي ۾ پاڻ ئي چئي ڏنو هو ته:

پاڙي ويڄَ هئام، تان مون مُور نه پڇيا،

تيلاهين پيام، موريسر اکين ۾.


لطيف سائينءَ کي خبر هئي ته جي پاڙي ۾ وِيڄَ ۽ طبيب هوندا ۽ ماڻهن جي سوچن جي اکين ۾ عقيدن جا موريسر پيل هوندا ته پوءِ طبيبن جي شناس ماڻهن کي ڪيئن ۽ ڇو ٿيندي! ۽ هي ته جسمن جا نه پر تصورن، خيالن، خوابن ۽ احساسن، دلين ۽ روحن جا ويڄ ۽ طبيب آهن. هنن جي منصب ۽ درجي کي سمجهڻ لاءِ اکيون گهرجن ۽ اکيون به جسماني نه پر روحاني اکيون، سمجهه ۽ شعور جون اکيون، ادراڪ ۽ تخليقي اتساهه جون اکيون!

جيڪڏهن ڪو مون کان پڇي ته سنڌ جي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو سڀاڳو ڏينهن ڪهڙو آهي؟ ته جيڪر مان اهو چوان ته لطيف جو جنم ڏينهن. لطيف کي ڊاڪٽر گربخشاڻيءَ هڪ شاعر طور سڃاتو ۽ پروڙيو، سائين جي ايم سيد کيس سنڌ جي قومي شاعر طور پيش ڪيو ۽ پليجي صاحب کيس هڪ انقلابي شاعر طور دريافت ڪيو. اهو سڀ صحيح آهي، پر مان سمجهان ٿو ته لطيف رڳو شاعر نه هو، هو هڪ غير معمولي مفڪر هو ۽ شاعري هن جو مقصد نه پر هن جي اظهار جو هڪ ذريعو هئي. هن جي اندر ۾ حسن ايترو هو ۽ هن جي ٻولي فن جي انهن بلندين تي پهتل هئي، جتي هو پنهنجا عظيم خيال اهڙي ئي حسناڪ انداز سان پيش ڪري سگهيو ٿي، ان کان گهٽ حسناڪي، فن جي بلندي ۽ اظهار جي جماليات هن جي وَسَ ۾ ئي نه هئي.

جانب تون جيڏو، آهين شان شعور سين،

مون تي ڪر، منهنجا پرين! توهُه تُسي تيڏو،

اي ڪامِلَ! ڪم ڪيڏو! جيئن نوازينم نگاهه سين.


لطيف سائينءَ به پنهنجي بيت مطابق ائين ئي ڪيو، هن فڪر ۽ ڏاهپ جي ڪامل رهبر اهو ڪو نه سوچيو ته ماڻهو پسماندا آهن، عقيدن جا ماريل آهن، عالمي انساني شعور ۽ تفڪر کان پري ۽ محروم آهن، ادراڪ جي اُتاهين منزلن تي رسيل نه آهن، پر هن پنهنجي شانَ شعور سان، ڏاهپ، فن ۽ فڪر جي نبار سرچشمن سان هن فڪري طور سُنڍ بڻيل سنڌ کي ايترو ته سيراب ڪيو، جو هڪ ڌڪ سان فڪري طور غريب الحال سنڌ هڪ لطيف جي ڪري تاريخ ۾ اهو درجو ماڻيو، جنهن لاءِ قومون، معاشرا ۽ دور سَڌون ڪندا آهن، سِڪندا آهن، پورَ پچائيندا آهن، پر الميو اهو به آهي ته صدين پڄاڻان به اسان کي اهو ادراڪ ناهي ته لطيف ڪير هو؟ هو اصل ۾ ڇا آهي؟ جي ائين نه هجي ها ته سنڌ فڪري طور دنيا جي سڀني کان سگهاري قوم هجي ها. تڏهن ته اهو ڄاڻندي پاڻ ئي چئي ويو هو ته،

هُئين ته ويڄن وَٽِ، تون ڪيئن جيءَ جڏو ٿئين!

سِرُ ڏيئي ۾ سٽ، ڪُهه نه ڪيئي ڊبڙا!


لطيف جهڙي ڪامل رهبر هوندي سنڌ هيڻي هجي، جڏي ۽ ويچاري هجي، اهو رڳو ان ڪري ٿيو آهي، جو اڃا تائين اسان جو سماج، عوام هن ويڄَ جي حقيقي شناس کان پري آهي. هو پاڻ ئي ته اها ميار ڏيندي چوي ٿو ته، اسان پنهنجن خود فريب اعتقادن جو سِرُ عيوض ۾ ڏيئي جي لطيف جي عظيم فڪر مان قومي دوا، سُتي ڪريون ها ته اڄ اسان جي فڪري سگهه جو درجو ڇا هجي ها؟

ها البته اِها ڳالهه ڪا ايتري سولي ناهي، جو لطيف جو پيغام رڳو ڪا حسين شاعري ناهي، جنهن کي پڙهي ماڻهو رڳو واهه واهه ڪري. هي ته سڀ ڪجهه تبديل ڪرڻ جي ڳالهه آهي، هڪ نئين انسان جي نئين فڪري ۽ سماجي جنم جي ڳالهه آهي. لطيف جو پيغام رڳ شاعرانه تصور جي فني اظهار جي ڳالهه به ناهي، جو ماڻهو مڙئي منفرد ۽ نئين ڳالهه تي واهه واهه ڪري. هيءَ ته انسان جي مڪمل طور نئين فڪري، احساساتي ۽ روحاني مٽي ڳوهڻ جي ڳالهه آهي. تڏهن ته چوي ٿو:

اَکِ اُلٽي ڌار، وَنءُ اُلٽو عام سين،

جت لهوارو لوڪ وهي، ته تون اوچو وَهه اوڀار،

منجهان سوچ نهار، وَنءُ پٺيرو پرينءَ ڏي.


لطيف کي خبر هئي ته هن زماني جا عام مروج خيال، تصور، قدر ۽ انساني رويا توڙي مفاد ته لوڻ جي کاڻ آهن، پنهنجي دور جي تصورن ۽ روين توڙي آئيڊيلز جو ڳيجهو زماني ۾ ڇا ڪندو؟ هو پنهنجي دور جي جهالتن، عقيدن، فرسوده تصورن، خسيس روين ۽ ٽڪي جي مفادن جو مڄو ۽ انهن آڏو سرنگون هوندو. ان ڪري ئي لطيف زماني جي مروج فرسوده دستور کان اُلٽي اک ڌارڻ ۽ لهواري لوڪ آڏو اوچو ۽ ابتو هلڻ جي ڳالهه ٿو ڪري. پر اهو سڀ ائين ته ڪو نه ٿيندو؟ ٻه گدرا مُٺِ ۾ رکڻ سان ته اهو ممڪن ناهي. ان لاءِ تياڳ گهرجي، دنيا کان نه دنيا جي مروج فرسوده دستور کان ۽ اهو سڀ عشق کانسواءِ ممڪن ناهي. سڌڙيا اهو منصب نه ڪڏهن ماڻي سگهيا ۽ نه ماڻي سگهندا. لطيف اها مامَ پروڙي ان مقام کي رسڻ جو راز به ٻڌائي ٿو. هو چوي ٿو:

پهرين ڪاتي پاءِ، پڇج پوءِ پريتڻو،

ڏک پريان جو ڏيل ۾، واڄٽ جيئن وڄاءِ،

سيخن ماهه پچاءِ، جي نالو ڳيڙءِ نينهن جو.


دنيا جو ڪو به غير معمولي ڪم عشق کانسواءِ ممڪن ناهي، شعبو ڪهڙو به هجي، ادب، فن، سياست، سائنس، مصوري، موسيقي، ايجادون، قربانيون- هي سڀ عشق جو جهان آهي، تڏهن ئي ته فلسفين کي ڏاهپ جا عاشق چئبو آهي. هي ته ان کان به اڳئين منزل جو ماڻهو آهي، جو لطيف وٽ رڳو ڏاهپ سان محبت ناهي، پر زندگيءَ تي ڏاهپ جو اطلاق آهي. ان ڪري هن جو درجو عام فلسفين کان به ان مخصوص معنيٰ ۾ مٿي آهي، هيگل، مارڪس ۽ اينجلز جهڙا ماڻهو هن جا هم منصب آهن، جيڪي ڏاهپ کي منزل نه ٿا سمجهن، پر ڏاهپ کي ذريعو ۽ پنڌ سمجهن ٿا. لطيف وٽ خيال جي وحدت آهي. هن جا ڪردار رڳو بظاهر مختلف آهن، سندن ماحول، محرڪ ۽ حالتون مختلف آهن. هن جو ڪردار هڪ ئي آهي، اهو ڪردار سر ڪلياڻ ۾ محبت ۽ مقصد جي وحدت جي ڳالهه ڪندڙ هجي يا يمن ڪلياڻ جو محبوب ۽ سونهون. کنڀات ۾ حسن جي علامت هجي يا سريراڳ جو ناکئو. سامونڊيءَ جي پاتار ۾ پيل موتين جو طاماعو هجي يا سهڻي هجي، منزل کان ڳولا کي اهميت ڏيندڙ سسئي هجي يا وطن ۽ مارن سان عشق جي علامت مارئي هجي، ڪاموڏ جو سمو ڄام هجي يا گهاتوءَ جو مورڙو هجي، سورٺ جو عطائي هجي يا سُرَ تي سِرُ ڏيندڙ راءِ ڏياچ، ڪيڏاري جو سورهيه سورمو هجي يا آسا جو طالب هجي. رِپَ جو وڇوڙن جي وَڍن جو ماريل عاشق هجي يا کاهوڙي ۽ رام ڪليءَ جا جوڳي، ڪاپائتيءَ جو ڪاتار هجي يا پورب جو ڪانگل هجي، ڪارايل جو هنج هجي يا پرڀاتيءَ جو مڱتو- اهي سڀ ڪردار رڳو ظاهري ڏيک ۽ تمثيل ۾ مختلف آهن، پر سندن تصور، رويا، قدر، ماڻهپو، منزل، جستجو ۽ شان ساڳيو آهي. ان ڪري مان لطيف جي سمورن ڪردارن ۾ خيال، احساس، رويي ۽ منزل جي ساڳي وحدت ڏسان ٿو. جيڪو لطيف جي ڪردارن جي وحدت نه سمجهي سگهندو، اهو ڪڏهن به لطيف جي پيغام جي روح تائين رسي نه سگهندو.

خود شناسائيءَ جو مقام، جنهن کان انسان ذات جي قطعي گهڻائي محروم رهي آهي ۽ اڄ به آهي. لطيف انسان جي ان خود شناسيءَ جي ادراڪ کي جاڳائيندڙ پر ان کان به اڳتي اهو ادراڪ تخليق ڪندڙ مفڪر شاعر ۽ ڪامل رهبر آهي. هو ان خود شناسيءَ کي ساڳي اڃا مٿئين سطح تي هينئن ٿو بيان ڪري:

وڃين ڇو وڻڪار، هت نه ڳولين هوت کي،

لڪو ڪين لطيف چئي، ٻاروچو ٻئي پار،

ٿي سَتِي ٻڌ سندورو، پرت پنهونءَ سين پار،

نائي نيڻ نهار، تو ۾ ديرو دوست جو.


ڪائنات، فڪر ۽ سماج جي پرک ۽ پروڙ کان اڳ ۾ قوم شناسيءَ جو ڏاڪو اچي ٿو. خود شناسي معرفت آهي، هن ڪائنات، فطرت، سماج ۽ سموري جهان کي سمجهڻ ۽ بدلائڻ جي. ڇاڪاڻ ته خود شناس ماڻهو ئي روحاني فهم ۽ حقيقي طور آزاد (Liberated) ماڻهو هوندو آهي. هن جهان جي حقيقي سمجهه ۽ ادراڪ نصيب ئي انهن کي ٿيندو آهي، جيڪي اندر ۾ آزاد ٿي پاڻ سڃاڻندا آهن، پاڻ کي ڳولي لهندا آهن ۽ پاڻ کي تبديل ڪندا آهن. اهو ئي لطيف جي پيغام جو روح آهي. هن جو هر ڪردار اندر ۾ آزاد آهي، Liberated آهي. ان ڪري ئي ايترو ارڏو، هٺيلو، بهادر، مثالي، ڏاهو ۽ لطيف آهي. جنهن کي پنهنجي اندر جي شناس نه هوندي، ان کي خارجي جهان جي ڪهڙي شناس ٿيندي؟

لطيف سان ٺلهي، رسمي ۽ بي شعور عقيدتمندي لطيف شناسيءَ جي راهه ۾ وڏي ۾ وڏي رڪاوٽ آهي. هو ان کي هينئن بيان ٿو ڪري:

ڪنين ڪامڻ ڪياءِ، ڪيئن ڀنڀولئين؟ ڪَرها!

اکين مٿي اکيا، پِڙَ ۾ پير گٺاءِ،

وَڳَ ڪهِ وسرياءِ، ٻڌو جيئن گهاڻي وهين!


اهو ڪهڙو جادو آهي، جنهن جي لطيف ڳالهه ٿو ڪري؟ اهو جهالتن، اعتقادن، پسماندگين، علم، ادراڪ ۽ ڏاهپ جي محروميءَ جو منڊ آهي، جنهن ڪرهي کي ڀنڀوليو ۽ گمراهه ڪيو آهي. اسان جي گهڻائي جي اکين تي انهن ئي جهالتن ۽ اعتقادن جا اکيا چڙهيل آهن، جنهن سبب سنڌ ته ڇا پر انسان ذات جي گهڻائي خسيس تصورن، مفادن، روين ۽ دائرن جي پِڙ ۾ هلي هلي پيرَ پئي گسائي ۽ ڀلا اهو وڳ ڪهڙو آهي، جنهن جي لطيف ڳالهه ٿو ڪري. اهو تاريخ جي شعور جو وڳ آهي، ڪائنات ۽ فطرت کي سمجهڻ جي سفر جو وڳ آهي، اهو سماج کي نه رڳو سمجهڻ نه پر ان کي تبديل ڪرڻ جي جستجو ۽ جاکوڙي سفر جو وڳ آهي. اهو پاڻ کي روحاني، فڪري ۽ شعوري طور جهالتن کان لبريٽ ڪرڻ جو وڳ آهي – ۽ دنيا جا سمورا حقيقي ڏاها، سچا، فيلسوف، آرٽسٽ، مفڪر، موجد، سورما، سائنسدان، شاعر ۽ ادراڪ جا صاحب ان دڳ جا راهي آهن. سقراط، افلاطون ۽ ارسطو هجن يا هيگل، مارڪس ۽ اينگلز، شيڪسپيئر، گوئٽي، مائيڪل اينجلو هجن يا لينن، مائو ۽ هوچي منهه، آئن اسٽائين، گليلو ۽ ڪاپرنيڪس هجن يا سچل ۽ لطيف- اهي رڳو بظاهر مختلف آهن. اهو قبيلو ساڳيو آهي، اهو سفر ساڳيو آهي ۽ هي سڀ انسان ذات جي ان سفر جا سونهان آهن. اچو ته سنڌ ۽ انسان ذات جي هن اعليٰ جينيئس ۽ رهبر لطيف کي هڪ نئين، باشعور ۽ تخليقي شعور سان ڀيٽا ڏيون ۽ اها ڀيٽا لطيف شناسيءَ معرفت خود شناسي ئي ٿي سگهي ٿي.

Reference: Daily Kawish 23-05-2012
 
Leave a comment

Posted by on May 23, 2012 in Articals

 

مهاجر صوبو ۽ زميني حقيقتون – بئريسٽر ضمير گهمرو

مهاجر صوبو ۽ زميني حقيقتون
بئريسٽر ضمير گهمرو

پنجاب ۽ خيبر پختونخوا ۾ نون صوبن جا مطالبا ٿيڻ سان ئي سنڌ ۾ ٻلي ٿيلهيءَ کان ٻاهر نڪري آئي آهي ۽ سنڌ جي ڀتين ۽ عمارتن تي مهاجر صوبي جي وال چاڪنگ ۽ نفرت ڀريا پوسٽر لڳايا ويا آهن. هونئن ته آئين ۽ قانون ۾ هن فيڊريشن ۾ نئين صوبي ٺاهڻ جي ڪا به گنجائش نه آهي، پر اڄ آئيني ۽ قانوني ڳالهه کي پاسي تي رکي پاڻ مهاجر صوبي جي شوشي يا سازشي ٿيوري تي زميني حقيقتن، ڊيموگرافي ۽ تاريخي حقيقتن جي حوالي سان روشني وجهنداسين ته جيئن سنڌ جي عوام ۾ جيڪو هن سازش جي حوالي سان تذبذب ۽ اضطراب آهي، ان کي صحيح نموني سان ختم ڪجي.

جيئن ته اردو ڳالهائيندڙ آبادي سنڌ جي تاريخي وطنيت کي سمجهڻ کان قاصر آهي، ان ڪري ئي سمجهي ٿي ته شايد سنڌ هن فيڊريشن ۾ هڪ اهڙو علائقو آهي، جنهن کي سازش ذريعي بندر بانٽ ڪري پنهنجا سياسي مقصد ماڻي سگهجن ٿا، جيڪا ڳالهه تاريخ ۽ سياست کان انڪار ڪرڻ جي برابر آهي، ڇو ته انگريزن سنڌ تي هڪ رياست طور قبضو ڪيو هو ۽ اها ڪجهه شرطن تي فيڊريشن ۾ شامل ٿيڻ تي راضي ٿي هئي. جيئن ته انهن شرطن جي مسلسل خلاف ورزي ڪندي سنڌ تي ٽي آئين مڙهيا ويا، ان ڪري سنڌ پنهنجي وجود، وحدت ۽ وطنيت کي بچائڻ خاطر سياسي مزاحمت جو رستو ورتو. مرڪز يا صوبي ۾ سنڌ جي اقتدار ۾ شموليت رسمي آهي، ڇو ته سنڌ هن وقت به مزاحمت ۾ آهي، ۽ جن شرطن تي اها هن فيڊريشن ۾ شامل ٿي، اهي کيس هرگز ميسر نه ٿيا ۽ ويتر سندس وسيلن، معيشت، اختيارن کي مرڪز پنهنجي هٿ رکي ڇڏيو ۽ سنڌ تي پنهنجي ڏيهي گماشتن کي مسلط ڪري عوام تي ڪيترائي ظلم برپا ڪيا. هينئر جڏهن رياست جو بحران چوٽ تي چڙهيل آهي ته هر قوم ۽ برادري پنهنجي لاءِ نئين راهه تلاش ڪري رهي آهي. جڏهن رياست جي بحران جي ڪري وفاقي پارٽيون عوام کي ڪجهه آڇي نه ٿيون سگهن ته انهن وري قوميت جي بنياد تي ماڻهن جي جذبن کي اُڀاري ايندڙ سياسي ميدان مارڻ چاهين ٿيون. صوبن وارو اشو بنيادي طور چونڊ اشو طور اڀريو، پر جيئن ته سنڌ جي عوام کي سنڌ جي وحدت جي باري ۾ ون يونٽ جو تلخ تجربو آهي، ان ڪري اهي ننڍي يا ذري پرزي ڳالهه کي به تمام اهم سمجهن ٿا ۽ مهاجر صوبي جي باري ۾ وال چاڪنگ، پوسٽرن ۽ مظاهرن سندن ۾ اچرج ۽ غير يقيني پيدا ڪئي آهي. توڙي جو سنڌ جي زبردست ردِ عمل حڪمران پ پ-متحده اتحاد کي دفاعي پوزيشن ۾ اماڻي ڇڏيو آهي.

صوبن جو اشو ۽ ايندڙ چونڊون:

هزاره صوبي جو جڏهن اشو اڀريو ته (ق) ليگ ۽ نواز ليگ ان تي سياست شروع ڪئي ۽ هڪٻئي کان اڳتي نڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. ٻنهي موقف اختيار ڪيو ته هزاره صوبو ٺهڻ گهرجي، توڙي جو کين خبر آهي ته پاڪستان ۾ صوبا قومي وحدتون ۽ رياستون آهن، جن 1940ع جي قرارداد هيٺ فيڊريشن کي ڪجهه اختيار ڏئي گڏ رهڻ جو وچن ڪيو هو. افغانستان وانگر هتي صوبا انتظامي يونٽ نه آهن. انتظامي يونٽ ضلعا ۽ ڊويزنون آهن، پر هزاره ۾ پنهنجو ووٽ بينڪ قائم رکڻ لاءِ، اي اين پي کي مرعوب ۽ مغلوب ڪرڻ لاءِ اهو ڪارڊ کيڏيو ويو. جڏهن هزاره جو اشو اٿيو ته پ پ سرڪار به جيئن ته گذريل ساڍن چئن سالن ۾ رڳو معيشت کي تباهه ڪيو آهي، خراب حڪمراني ڏني آهي، سا سمجهي رهي آهي ته ايندڙ چونڊون ڪارڪردگيءَ جي بنياد تي وڙهڻ سندن لاءِ تمام ڏکيو هوندو. ان ڪري هنن به سرائيڪي صوبي وارو اشو اٿارڻ جو سوچيو. اڃا هن سوچيو ئي مس، ته متحده ٽپي پئي ۽ قومي اسيمبليءَ ۾ هن ٺهراءُ پيش ڪيو ته صوبن جي حدن ۾ ڦير ڦار وارو اختيار صوبائي اسيمبليءَ کان کسي پارليامينٽ کي ڏنو وڃي، جنهن تي سنڌ ٻري اٿي ۽ 28 جنوري تي سڄي سنڌ ”سنڌ بچايو ڪميٽيءَ“ جي سڏ تي بند رهي. مسرور جتوئي سنڌ اسيمبليءَ ۾ ٺهراءُ پيش ڪيو ته پارليامينٽ کي اڪيلي سر اهڙو اختيار نه ڏنو وڃي، جنهن تي پ پ سرڪار پويان پير ڪيا ۽ اڄ تائين سنڌ جي وحدت جي باري ۾ پ پ جي پاليسي کي سنڌي عوام شڪ جي نگاهه سان ڏسي رهيو آهي. سنڌ جي ردِ عمل کي ڏسندي پارليامينٽ ۾ پيل متحده جي بل کي پ پ ٺپي ڏئي سرائيڪي صوبي تي پارليامينٽ مان ترميم بجاءِ ٺهراءُ منظور ڪرايو، جنهن دٻاءُ ۾ وري پنجاب اسيمبليءَ بهاولپور ۽ ڏکڻ پنجاب صوبا ٺاهڻ جا بل پيش ڪيا. ان کان مهاجر صوبا تحريڪ جي نالي ۾ هڪ نام نهاد ۽ اڻ ڄاتل تنظيم ويتر پنهنجون سرگرميون وڌائي ڇڏيون، جنهن تي پردي پويان متحده جي سياسي حمايت حاصل هجڻ جو شڪ ظاهر ٿي رهيو آهي، ڇو ته متحده جي خاموشي ۽ متحده جي ڳڙهه ۾ چاڪنگ ۽ پوسٽر لڳائڻ سنڌ جي عوام جي شڪ کي پڪو ڪري رهيو آهي. حالانڪه گذريل ساڍن چئن سالن دوران متحده جي اقتدار ۾ رهڻ ڪري اها به اردو آباديءَ لاءِ ڪجهه نه ڪري سگهي آهي ۽ ايندڙ چونڊن ۾ کيس سخت چئلينج جو منهن ڏسڻو پوندو، ان ڪري پس پرده ئي سهي، مهاجر صوبي وارو بي بنياد اشو نه رڳو ووٽن لاءِ پر سياسي ارادن لاءِ پڻ استعمال ٿي رهيو آهي. بنيادي طور هي اشو ايندڙ چونڊن، جن تي اڃا سواليه نشان آهي، لاءِ استعمال ٿيڻ ڪري پيدا ٿيو، پر سنڌ ۾ ان جي اهميت ۽ سياسي هٿيار طور استعمال ٿيڻ جي خدشي سنڌ کي منظم ٿيڻ تي مجبور ڪيو ۽ هينئر سڄي سنڌ ان تي متفق آهي ته سنڌ جي ورهاڱي واري سازش ڪهڙي شڪل ۾ به ڇو نه هجي، ان جي پاڙ پٽڻ سنڌ لاءِ ايمان جو جز بڻجي ويو آهي. قومپرست جماعتون ته سهي، پر فنڪشنل ليگ جي سربراهه به وڏي واڪي چيو ته سنڌ جي وحدت خلاف سازش ٿي ته هو ميدان ۾ نڪري ايندا. پير پاڳاري جي هن بيان سياسي توازن کي بنهه سنڌ جي وحدت جي حق ۾ گهڻو اڳتي ڪري ڇڏيو. جيئن ته پنجاب ۽ سرحد ۾ صوبن وارو اشو چونڊ اشو آهي، پر اچو ته ڏسون ته سنڌ ۾ مهاجر صوبي جو جيڪو نقشو ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو ڪراچي، ميرپور خاص ۽ حيدرآباد ڊويزنن تي مشتمل آهي، ان ۾ آباديءَ جي حقيقت ڇا آهي ۽ ان جي ڊيموگرافي ڪيئن بيهي ٿي؟

ڪراچي، حيدرآباد ۽ ميرپور خاص ڊويزنن جي آبادي:

مهاجر صوبي جي نقشي تي نظر وجهبي ته ڄامشوري سميت ان ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ميرپور خاص ڊويزنون اچي وڃن ٿيون، جن ڊويزنن جي 1998ع جي ڳڻپ موجب آدمشماري ترتيبوار 98 لک، 70 لک ۽ 40 لک آهي، معنيٰ ڪراچي جي 1998ع جي ڳڻپ موجب، آدمشماري 98 لک، حيدرآباد ڊويزن جي 70 لک ۽ ميرپور خاص جي 40 لک آهي، جڏهن ته ڄامشوري ضلعي جي لڳ ڀڳ اٺ لک آهي. حيدرآباد ۽ ميرپور خاص توڙي ڄامشوري جي آبادي گڏجي ته اها هڪ ڪروڙ ارڙهن لک ۽ ڪراچي جي 98 لک آهي. آبادي جي انگن اکرن ۾ ساليانو واڌ موجب هينئر ڪراچي جي آبادي هڪ ڪروڙ 42 لک ۽ حيدرآباد، ميرپور خاص ۽ ڄامشوري جي آدمشماري 1998ع جي واڌ وارن انگن اکرن موجب، هڪ ڪروڙ سٺ لک بيهي ٿي. حيدرآباد، ميرپور خاص ۽ ڄامشوري ضلعي ۾ آبادي اسي سيڪڙي کان به مٿي سنڌي ڳالهائيندڙ آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ اردو آبادي هاڻي پنجاهه سيڪڙي کان به گهٽ آهي. انگن اکرن موجب به ڪراچي، حيدرآباد ۽ ميرپور خاص توڙي ڄامشوري ضلعي جي ٽي ڪروڙ آباديءَ مان ٻه ڪروڙ ويهه لک سنڌي ۽ ٻين ٻولين ڳالهائڻ وارا، جڏهن ته اردو آبادي صرف 80 لک آهي ۽ ان مان به بنگالي، ميمڻ، ڪڇي ۽ ٻيا ڪڍجن ته اهو تعداد گهٽجي ستر لک بيهندو. هاڻي ٽي ڪروڙ جي آباديءَ ۾ اردو آبادي ستر لک – ۽ اهي گهرن ٿا صوبو! اها ته حيرت جهڙي ڳالهه آهي. صوبو گهرڻ وارا ته صوبي وارن علائقن ۾ ئي وڃي نه ٿا سگهن. رڳو حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ جي سوڙهين گهٽين ۾ چاڪنگ ڪن ٿا، پوسٽر لڳائين ٿا ۽ ڪجهه ماڻهو وٺي مظاهرو ڪن ٿا. هاڻي ٽن ڪروڙ ماڻهن تي مشتمل آباديءَ ۾ ستر لک ماڻهو، جيڪي به وڻ وڻ جي ڪاٺي آهن ۽ انهن جو تعلق هڪ زبان ۽ علائقي سان نه رهيو آهي، سي پنهنجي لاءِ صوبو گهري رهيا آهن. هي نه رڳو جمهوري اصولن پر تاريخي حقيقت توڙي زميني حقيقتن جي ابتڙ آهي، ان ڪري اها سازش ۽ شوشو ته ٿي سگهي ٿو، پر حقيقت ڪڏهن به نه، ڇو ته اردو آباديءَ ۾ ٻه فيڪٽر انهن کي ڏينهون ڏينهن ٿورائي ۾ آڻين ٿا. هڪ ته اهو پڙهيل لکيل برادري هجڻ ڪري انهن ۾ ڄم جي شرح گهٽ آهي ۽ ٻيو وري هو ٻاهرين ملڪن ڏانهن جام ڀڄن ٿا، ڇو ته سندن پاڙون زمين ۾ نه آهن. ان ڪري ڪراچي ۾ ٻين ماڻهن جي آمد ڪري هو ٿورائيءَ ۾ تبديل ٿي چڪا آهن ۽ حيدرآباد، ميرپور خاص ۽ ڄامشوري ۾ ته آهن ئي قليل اقليت ۾.

اردو آباديءَ وٽ سيٽن جو تعداد:

حيدرآباد، ميرپور خاص ڊويزنن ۽ ڄامشوري ضلعي جي 43 صوبائي اسيمبليءَ جي سيٽن مان اردو آبادي يا متحده وٽ صرف پنج سيٽون آهن، چار حيدرآباد مان ۽ هڪ ميرپور خاص مان، جڏهن ته ڪراچي جي 42 صوبائي اسيمبليءَ جي سيٽن مان انهن وٽ 34 سيٽون آهن، جيڪي گهڻي ڀاڱي سندن فائديمند تڪ بندين جي ڪري آهن. معنيٰ ته ڪراچي، حيدرآباد، ميرپور خاص ڊويزنن ۽ ڄامشوري جي 83 سيٽن مان متحده وٽ صوبائي اسيمبليءَ جون 39 سيٽون آهن، جڏهن ته 42 سيٽون هينئر به سنڌين وٽ ۽ ٻه پٺاڻن وٽ آهن ۽ جيڪڏهن سپريم ڪورٽ جي حڪم موجب تڪ بنديون ٿين ته متحده يا اردو آباديءَ جي نمائندگي ڪندڙ ڪنهن به ڌر وٽ 23 سيٽن کان وڌيڪ جنرل سيٽون نه هونديون، معنيٰ 83 مان 23 سيٽون- ڇو ته آباديءَ جي حساب سان 80 لک آباديءَ وٽ 39 سيٽون ۽ ٻه ڪروڙ ويهه لک آباديءَ وٽ 44 سيٽون هجڻ وڏي سياسي ڌانڌلي آهي ۽ اها پنجاب جي اسٽيبلشمينٽ سنڌين تي چيڪ رکڻ لاءِ ڪئي آهي. ان ڪري اهڙي ڌر پاران صوبو گهرڻ، جيڪا اقليت ۾ آهي ۽ ڪراچي، ميرپور خاص ۽ حيدرآباد ڊويزنن ۽ ڄامشوري جي ڪل آباديءَ جو 30 (ٽيهه) سيڪڙو به نه آهي، نه رڳو حيرت انگيز پر شاطرانه چال آهي ۽ اها چال نه رڳو پنهنجي حق ۾ موجوده توازن کي جاري رکڻ جي ڪوشش آهي، پر مڪاني ادارن جي نظام ۽ تڪ بندين تي سمجهوتو ڪرڻ ۽ پنهنجي آباديءَ کي پنهنجي ووٽ بينڪ ۾ رکڻ جي ڪوشش آهي. سنڌي عوام جيئن ته سياسي بيهڪ ۽ انگن اکرن کان ناواقف آهي ۽ هن سان ماضيءَ ۾ ايڏيون ڌانڌليون ٿيون آهن، جو هن جو ويساهه سياسي نظام ۾ رهيو ئي نه آهي، ان ڪري هو سنڌ جي وحدت واري اشو تي تمام جذباتي آهي ۽ هجڻ به گهرجي، ڇو ته سنڌ سرڪار جي هوندي سنڌ جي وحدت خلاف سازش يا چاڪنگ سندن بيوسيءَ کي نروار ڪري رهي آهي.

جيئن ته اردو آبادي ماضيءَ ۾ پنجاب جي اسٽيبلشمينٽ سان ساز باز ڪري سياسي سيٽ اپ ۾ پنهنجي قد بت کان وڌيڪ حصو کنيو آهي، ان ڪري اها هاڻي صوبي جو بي بنياد معاملو اٿاري ساڳيو حصو سنڌين کان برقرار رکڻ چاهي ٿي. سنڌي ان ڳالهه ۾ ارها هرگز نه آهن ته اردو ڳالهائيندڙ آباديءَ کي سنڌ ۾ پنهنجو مان، مرتبو ۽ عزت توڙي سياسي، سماجي حق ميسر هجن، پر سنڌ جي وحدت جي نالي تي سياست ڪرڻ سنڌ ۾ ڏوهه سمجهيو وڃي ٿو، ڇو ته سنڌ سنڌين لاءِ ديو مالائي ڪردار رکي ٿي ۽ ان سان ڪنهن به صورت ۾ ڇيڙ ڇاڙ اردو ڳالهائيندڙ آباديءَ کي سنڌي آباديءَ کان نه رڳو پري ڪندي، پر ان جو فائدو ٻين ڌرين کي ٿيندو. پنجاب کي خبر آهي ته سنڌ جو ورهاڱو ناممڪن آهي، ان ڪري نواز شريف سنڌ جي معاملي تي واضح موقف اختيار ڪري پهريون دفعو سنڌ ۾ جاءِ ٺاهي آهي، ڇو ته کيس خبر آهي ته ان نازڪ اشو تي سياست ڪيئن ڪجي. هيڏانهن آهي پ پ سرڪار، جيڪا عوام کي ڪجهه ڏئي ته نه ٿي، رهندو انهن کي ڏکائي رهي آهي. لياري جو آپريشن هجي، ناڻي يا پاڻي جو معاملو هجي، پ پ سرڪار کي سنڌي عوام پنهنجي ذاتي مفادن جو قيدي سمجهي ٿو.

سنڌ ۾ سياست اهم موڙ تي پهتي آهي، جتي هڪ طرف موجوده نظام کي برقرار رکڻ واريون قوتون آهن، ٻئي پاسي ان کي ٽوڙڻ واريون. نواز شريف جي اڳڀرائي سياست ۾ پهريون پٿر آهي، پر جيئن ته نواز شريف ناڻي، پاڻي، قدرتي وسيلن، ڌارين جي آبادڪاريءَ تي اڃان پنهنجو موقف واضح نه ڪيو آهي، ان ڪري سياسي ڌريون اڃا به ٻڏتر ۾ آهن. سنڌ جي وحدت جي باري ۾ ابهام اجايو آهي، ڇو ته مخالف ڌر نه رڳو ڪراچيءَ ۾ اقليت ۾ آهي، پر سموري باقي سنڌ ۾ ٽيهه (30) سيڪڙو به نه آهي، ان ڪري هن جي اهڙي گهر اٿڻ کان پهرين ئي رد ٿي چڪي آهي ۽ اها هن بحران مان نڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي ۽ قومپرست پارٽين کي ٻانهن ٻيلي بڻائڻ گهري ٿي.

Reference: Daily Kawish
Date: 21st May 2012

 
Leave a comment

Posted by on May 21, 2012 in Articals