RSS

Monthly Archives: February 2012

Farooque Bijarani – Sindh Me Dariya’ee…

سنڌ ۾ دريائي وهڪرن سبب حڪومتن جي تبديليءَ جي تاريخ
فاروق بجاراڻي

سنڌ ڌرتي جي هڪ عظيم ليکڪ ۽ محقق مرحوم ايم ايڇ پنهور جي انگريزي ۾ لکيل هڪ مشهور ڪتاب ”Six thousand years of history of irrigation in sindh“ (سنڌ ۾ آبپاشي جي ڇهه هزار سالن جي تاريخ) هڪ عظيم ڪارنامو آهي. ايم ايڇ پنهور جو سڄو نالو محمد حسين پنهور هو ۽ پاڻ 1925ع ۾ دادو ضلعي جي هڪ ڳوٺ ابراهيم ڪچي ۾ پيدا ٿيو هو ۽ 1949ع ۾ پنهور صاحب ڪراچي جي اين اي ڊي انجنيئرنگ ڪاليج مان انجنيئرنگ جي ڊگري ورتي ۽ پوءِ 1953ع تائين پنهور صاحب سنڌ ۾ سرڪاري ملازم به رهيو ۽ ايگريڪلچر مشينري ۾ سپرنٽينڊنگ انجنيئر جي عهدي تي به رهيو. پنهور صاحب کي آبپاشي انجنيئرنگ ۽ زرعي تحقيق ۾ ڪيل خدمتن تي 1992ع ۾ صدر پاڪستان پاران ”ستاره امتياز“ جو ايوارڊ به ڏنو ويو. پنهور صاحب 21 اپريل 2007ع تي وفات ڪئي. کيس ٽنڊو ڄام ويجهو سندس ئي قائم ڪيل هارٽيڪلچرل فارم ۾ دفن ڪيو ويو. پنهور صاحب پنهنجي سڄي حياتي سنڌ جي آبپاشي نظام، سنڌ جي تاريخ ۽ زرعي تحقيق جي ڪمن ۾ گذاري ۽ مختلف موضوعن تي هن اٽڪل 80 آرٽيڪلز ۽ ڪتاب لکيا ۽ اٽڪل 50 مقالا سائنسي تحقيق تي پڻ لکيا. کيس سنڌ جي آبپاشي نظام ۽ سنڌو درياهه جي قديم وهڪرن ۽ انهن وهڪرن جو سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ معاشي حالتن تي پوندڙ اثر سان خاص لڳاءُ هو. سندس انهيءَ ڪتاب ۾ گذريل ڇهه هزار سالن کان وٺي هر دور ۾ سنڌو درياهه جي تبديل ٿيندڙ وهڪرن ۽ آبپاشي سرشتي تي پوندڙ اثرن کي تفصيل سان بيان ڪيو ويو آهي. هي ڪتاب 36 بابن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ 312 صفحا ۽ 77 نقشا ڏنل آهن ۽ انهن نقشن ۾ مختلف دورن ۾ درياهه جي وهڪرن، ڪئنالن ۽ واهن کي ڏيکاريو ويو آهي. هن ڪتاب م پنهور صاحب سنڌ جي تاريخ ۽ سماجي حالتن جي تبديلين جو مکيه ڪردار سنڌو درياهه کي ئي قرار ڏنو آهي ۽ موسمي تبديلين (Climate Changes) جي ڪري گرمي پد وڌڻ ۽ گهٽجڻ جي ڪري درياهه جي گهٽ وڌ ٿيندڙ وهڪرن جو سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ سماج تي پوندڙ اثرن کي مضبوط دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪرڻ جي پڻ ڪوشش ڪئي آهي ۽ سنڌ تي ڌارين جي حملن ۽ مختلف حڪمران گهراڻن جي حڪومت ۾ اچڻ ۽ وڃڻ وارن واقعن کي به انهيءَ (موسمي تبديلي) (Climatic Changes) واري اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. مثال طور: اسان کي تاريخ ۾ ٻڌايو ويندو آهي ته سومرن جي حڪومت کي سمن جنگ ڪري ختم ڪيو يا وري سمن کي ارغونن، مغلن کي ڪلهوڙن ۽ وري ڪلهوڙن کي ٽالپرن جنگيون ڪري سندن حڪومت ختم ڪئي پر پنهور صاحب انهن لڙاين ۽ تبديلين جو مکيه ۽ بنيادي ڪارڻ (Climatic Change) جي ڪري درياهه جي تبديل ٿيندڙ وهڪرن کي قرار ڏنو آهي ته ٽالپرن ڪلهوڙن خلاف ان ڪري بغاوت ڪئي جو 1753ع ۾ درياهه جي هالا وٽان رخ مٽائڻ سبب آبپاشي نظام تباهه ٿي ويو، جنهن سبب ان وقت سنڌ جي 22 لک ايڪڙ آباد زمين مان ڏهه لک ايڪڙ غير آباد ٿي ويا، جنهن ڪري انهيءَ غير آباد ٿيندڙ زمين جي ماڻهن ۾ بيچيني ۽ بغاوت واري ڪيفيت پيدا ٿي ۽ خانه جنگي وارين حالتن سبب ڪلهوڙن کي ٽالپرن هٿان شڪست ٿي، جنهن مان ثابت ٿيو ته جيڪڏهن درياهه اهو وهڪرو نه مٽائي ها ته شايد ڪلهوڙن جي حڪومت ختم نه ٿئي ها، نه وري ٽالپر اقتدار ۾ اچن ها ۽ اهو Climatic Change وارو اصول هن وقت به ملڪ جي حڪمرانن لاءِ هڪ وارننگ ۽ تاريخي ثبوت آهي ته جيڪڏهن اهي سنڌو درياهه تي غلط منصوبا تيار ڪري سنڌ کي سڪائڻ جي ڪوشش ڪندا ته ان جا خراب نتيجا نڪري سگهن ٿا ۽ ملڪي استحڪام به خطري ۾ پئجي سگهي ٿو. پنهور صاحب پنهنجي هن آبپاشي تاريخ واري ڪتاب جي آخر ۾ ”هاڪڙا سرسوتي تڪرار“ تي به تفصيل سان بحث ڪندي ڪجهه محققن جي انهيءَ راءِ کي رد ڪيو آهي ته هاڪڙو يا نارو ڍورو سنڌو درياهه جو پيٽ ۽ وهڪرو هو، بلڪه هن هاڪڙي کي الڳ ۽ سنڌ جو گم ٿيل درياهه قرار ڏنو آهي. پنهور صاحب درياهه جي پيٽ يعني ڪچي جي مسئلن ۽ سنڌ ۾ جر جي پاڻي جي حالتن تي به تمام گهڻو تحقيقي ڪم ڪيو. پنهور صاحب هن ڪتاب جي مواد لاءِ سڄي سنڌ جي جهر جهنگ جو سفر ڪيو ۽ ڪافي عرصي تائين هوائي جهازن ذريعي به سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ جو هوائي سروي ڪري درياهه جي پراڻن وهڪرن جا نشان ملائڻ لاءِ فوٽو گرافي پڻ ڪئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت سيٽلائيٽ اميجز واري سهولت ايتري دستياب نه هوندي هئي. مطلب ته پنهور صاحب درياهه جي هر هڪ وهڪري، هر هڪ وڪڙ، هر هڪ واهڻ ۽ وستي سان پيار ڪيو آهي. اسان سنڌ واسين جو اهو پهريون فرض آهي ته پنهنجي درياهه جي مالڪي ۽ حفاظت ڪريون. پنهور صاحب جا ڪيل اهي تحقيقي ڪم اڃا تائين عام ماڻهن تائين تمام گهٽ پهچي سگهيا آهن، ڇاڪاڻ ته هڪ ته سندس ڪتاب انگريزي ۾ لکيل آهن ته جيئن سڄي دنيا پڙهي سگهي ۽ ٻيو ته پنهور صاحب جي انهيءَ مواد کي اخبارن ذريعي عام ماڻهو تائين پهچائڻ جي به گهٽ ڪوشش ڪئي وئي آهي. تنهنڪري ضرورت انهيءَ ڳالهه جي آهي ته پنهور صاحب جي ڪتابن جو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو وڃي ته جيئن هڪ عام ماڻهو به انهن مان فيض حاصل ڪري سگهي.

فاروق بجاراڻي/ڪنڌ ڪوٽ
Refrence: Daily Kawish Date 13-02-2012

Advertisements
 
Leave a comment

Posted by on February 14, 2012 in Articals

 

مٽي جا ماڻهو ـ امر جليل

مٽيءَ جا ماڻهو
امر جليل

جمعي جو ڏينهن هو. صبح جو وقت هو. مان موڳي مغز سان اخبارن جا صفحا ڏسي رهيو هوس. سموري رات مون خواب ۾ پاڻ کي اُڏامندي ڏٺو هو. صبح جو اُٿيس ته مٿو جائيتو نه هو. اخبارن جي رنگين صفحن تي ڏنڊن مشٽنڊن پهلوانن، بدمعاشن، چورن، ڦورن، قاتلن، ڌاڙيلن، دانشوورن، سڌن سياستدانن ۽ اَڻ سڌن سياستدانن جا رنگين فوٽا ڏسي مان الله سائينءِ جي قدرت جو قائل ٿي رهيو هوس. جڏهن کان عورتن جي ناپاڪ فوٽن کان اخبارن کي پاڪ ۽ صاف ڪيو ويو آحي، تڏهن ان نهايت ڀوائتن ۽ هيبتناڪ مردن جا رنگين فوٽا اخبارن جي سونهن سوڀيا ۾ اضافو ڪري رهيا آهن.

مان غور سان هڪ نهايت خوفناڪ ۽ خيبث پوڙهي ٺوڙي جي تصوير ڏسي رهيو هوس، جنهن اَسي سال جي عمر ۾ سورهن سالن جي ڇوڪريءَ سان شادي ڪئي هئي. اخبار جي صفحن تان ڪنوار جي تصوير غائبب هئي، ۽ پوڙهي گھوٽ جي تصوير نمايان هئي، جنهن پنهنجي ڏاڙهيءَ جا وار، ۽ ڪياڙيءَ تي ڇڏيل وارن جي جھَتَ ڪنهن ظالم جي دل وانگر خضاب سان ڪاري ڪري ڇڏي هئي. اُن وقت اوچتو ٻاهريون در کڙڪيو.

مون چيني کي چيو: ”يار چينا، سمجھان ٿو، پاڙي وارا قرض جي وصولي ڪرڻ آيا آهن.“

چينو مٽيءَ مان ماڻهو ٺاهي رهيو هو. پڇيائين: ”در کوليان ڇا؟“

”هڪ ٽيليويزن ڊرامي جا پيسا مليا آهن.“ چيم، ”در کولي ڇڏ؛ اڄ قرض لاهينداسين، ۽ ڪجھه يارن کي قرضن ۾ مبتلا ڪنداسين.“

چيني چيو: ”ماڻهوءَ جي منهن تي نڪ فِٽ ڪري هڪ منٽ ۾ در ٿو کوليان.“

چينو منهنجو ننڍو ڀاءُ آهي. ڏهن سالن جو آهي، بيحد ذهين آهي. ڏک سُک ۾ منهنجو ٻانهن ٻيلي آهي. مون کي ملول ٿيڻ نه ڏيندو آهي. مان ڪنهن ڪنهن وقت چيني لاءِ ڏاڍو اُداس ٿي پوندو آهيان. مون کي خبر آهي ته چينو هڪ نه هڪ ڏينهن پنهنجي ذهانت سبب مارجي ويندو. اسان جو معاشرو سطحي سوچ وارن لاءِ نهايت موزون ۽ مناسب معاشرو آهي. اسان جي معاشري ۾ ذهين ذهن لاءِ ملامت ۽ موت کان سواءِ ڪجھه نه آهي. ڪجھه عرصي کان چينو مٽيءَ مان ماڻهو ٺاهڻ لڳو آهي. سندس ٺاهيل ماڻهو مائيڪل اينجيلو ۽ شاڪر عليءَ جي ٺاهيل ماڻهن کان مختلف هوندا آهن.

ٻيهر در کڙڪيو.

چيني ماڻهوءَ جو منهن نڪ بنا ڇڏي ڏنو. ٻئي هٿ مٽيءَ ۾ ڀريل هئس. ٻاهرين در ڏانهن ويندي چيائين: ”ٽينا جو پيءُ هوندو. راتوڪي پارٽيءَ مان بچيل ڪيڪ جو ٽڪر کڻي آيو هوندو.“

ٽينا ۽ ٽينا جو پيءُ اسان جا پاڙيسري آهن. ٽينا هڪ پرائيوٽ فرم ۾ اسٽينوگرافر آهي. وچولي قد بت واري سانوري سلوڻي ڇوڪري آهي، ۽ ڏاڍي سٺي آواز ۽ انداز سان ڳالهائيندي آهي. سندس پيءُ وڪٽر ڊسوزا رٽائرڊ ريلوي گارڊ آهي. پنهنجي وقت جو مشهور ڪرڪيٽ جو رانديگر آهي جوانيءَ ۾ ڪراچي ڪرسچين ڪرڪيٽ ٽيم لاءِ کيڏندو هو، ۽ تمام تيز بالنگ ڪندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سندس گھر تي پارٽيون ٿينديون آهن، جن ۾ ٽينا جي فرم جا ملازم شامل ٿيندا آهن، ۽ رات جو دير تائين هُل هنگامو ڪندا آهن. صبح جو اڪثر ائين ٿيندو آهي جو ٽينا جو پيءُ وڪٽر ڊسوزا راتوڪي پارٽيءَ مان بچيل ڪيڪ جو ٽڪر کڻي اسان وٽ ايندو آهي. هُل هنگامي لاءِ معذرت ڪندو آهي، ۽ صبح جو چانهه اسان سان پيئندو آهي. وڪٽر ڊسوزا جي چيني سان پڪي دوستي آهي. هو چيني کي مٽيءَ مان ماڻهو ٺاهڻ لاءِ طرحين طرحين جون صلاحون ۽ مشورا ڏيندو آهي. هو چيني کي چوندو آهي: ”ڪڏهن ڪڏهن اهڙا ماڻهو به ٺاهيندو ڪر، جن کي منهن تي ڪنن بدران سوئر جا وَڄ هجن.“

چيني در کوليو. در ٻاهران وۡڪٽر ڊسوزا بدران اسان جو ٻيو پاڙيسري سومار چانڊيو بيٺو هو. در مان مون کي اڱڻ ۾ اخبار پڙهندي ڏٺائين ته هڪدم اندر هليو آيو. سهڪي رهيو هو. ان کان اڳ جو کانئس حال احوال وٺان، سومار چانڊئي چيو؛ ”ولوءَ جو وري مغز خراب ٿي پيو آهي. کيس کٽ سان ٻڌي هيڏانهن آيو آهيان.“

پڇيومانس؛ ”دورو پيو اٿس ڇا؟“

روئڻهارڪي آواز ۾ چيائين: ”ها.“

سومار چانڊيو هڪ سرڪاري آفيس ۾ پٽيوالو آهي. سندس وڏو پٽ ولو ميٽرڪ جو شاگرد آهي. ڏينهن جو اسڪول ويندو آهي، ۽ رات جو هڪ واشنگ واري جي دڪان تي ڪپڙا استري ڪندو آهي. ماڻهن جو خيال آهي ته ولو يا ته اَڌ چريو آهي، يا مٿس جن ڀوت جو اثر آهي. پر، ولو اسان کي چريو نه لڳندو آهي. هو اسڪول جو سٺو شاگرد آهي، ۽ اسڪول جي والي بال ٽيم جو ميمنبر آهي. بس، ڪنهن ڪنهن وقت دورو پوندو اٿس. سڄو جسم اول ڪنبڻ لڳندو اٿس، ۽ پوءِ پگھر ۾ شم ٿي ويندو آهي. اهڙي ڪيفيت ۾ هو گھر کان ٻاهر ڀڄڻ جي ڪوشش ڪندو آهي، ۽ فقط هڪ جملو ورجائي ورجائي وات مان ڪڍندو آهي؛ ”مان سڀ سمجھان ٿو، مان سڀ سمجھان ٿو. مان چونڪ تي بيهي سچ ڳالهائيندس.“

مائٽ مٽ ڏاڍو سمجھائيندا اٿس ته بابلا، سچ ڳالهائڻ جو رواج ختم ٿي ويو آهي؛ ۽ هونءَ به اسان مسڪين جو ڀلا سچ سان ڪهڙو واسطو ــــــــــ ڇو ٿو سچ جو نالو کڻي اسان سڀني کي مصيبت ۾ وجھين.

پر دوري دوران ولوءَ کي ڪجھه سمجھه ۾ نه ايندو آهي. هڪ ئي وائي وات هوندي اٿس، ته مان سڀ سمجھان ٿو، مان سمجھان ٿو؛ مان چونڪ تي بيهي سچ ڳالهائيندس.

سومار چانڊئي کي ڪجھه سياڻن صلاح ڏني هئي، ته پنهنجي پٽ جو علاج ملڪ جي مشهور ڊاڪٽر ۽ سرجن جمعي خان کان ڪراءِ ــــــــــ مغز ۽ ميڄالن جو ماهر ڊاڪٽر آهي، ۽ مٿي مان خلل ڪڍي ڇڏيندو آهي. سومار چانڊئي حامي ڀري هئي. پر پوءِ، جڏهن ڊاڪٽر جمعي خان جي في ۽ جناح اسپتال جي ڳاٽي ڀڳي خرچ جي ڪل پيس، تڏهن ٿڌو ساهه کڻي چيو هئائين: ”ايندڙ هڪ صديءَ ۾ به مان پنهنجي پٽ جو علاج ڪنهن اسپيشلسٽ کان ڪرائي نه سگھندس.“

ولوءَ ۽ پاڙي جي ٻين ٻارن جي مون سان ڀائپي آهي. هو منهنجي ڳالهه سمجھي سگھندا آهن، ۽ مان هنن جي ڳالهه سمجھي سگھندو آهيان. منهنجي جيڪڏهن شادي ڪيل هجي ها، ۽ مون کي پنهنجا ٻار هجن ها، ته هو پاڙي جي ڪيترن ٻارن کان عمر ۾ وڏا هجن ها. تنهن هوندي به ٻارڙا مون کي ”ادا وڏو“ ڪري سڏيندا آهن. ولو منهنجي ڏاڍي عزت ڪندو آهي. منهنجي ڳالهه نه ٽاريندو آهي. چيني سان به ڏاڍو پيار ڪندو آهي. کيس جڏهن به دورو پوندو آهي، سندس پيءُ سومار ڊوڙندو ايندو آهي. مان هجان ته مون کي، يا چيني کي پنهنجي گھر وٺي ايندا آهيون. پوءِ، جڏهن سامت ۾ ايندو آهي، تڏهن کيس گھر ڇڏي ايندا آهيون.

هيءَ جنهن جمعي جي ڳالهه آهي، تنهن ڏينهن سومار وڌيڪ پريشان نظر آيو. چيائين؛ ”کٽ جي پائي سان مٿو هڻي مٿو ڦاڙي وڌو اٿائين، رت ٺينڊيون ڪري پيو وهيس، پر پٽي ٻڌڻ نٿو ڏئي.“

ڏنڊن ڏوٽن مشٽنڊن مرن جي هيبتناڪ تصويرن سان سينگاريل اخبارون کٽ تي رکي، مان سومار چانڊئي سان گڏ سندس گھر ويس.

ولو کٽ سا ٻڌو پيو هو. نرڙ مان رت وهي رهيو هوس. رڙ مٿان رڙ پئي ڪيائين؛ ”مان سڀ سمجھان ٿو، مان سڀ سمجھان ٿو. مان چونڪ تي بيهي سچ ڳالهائيندس.“

مون تي نظر پيس ته ماٺ ٿي ويو. مان سندس پاسي کان ويهي رهيس. روئڻهارڪي آواز ۾ چيائين؛ ”ڏسين ٿو نه ادا وڏا. مون کي کٽ سان ٻڌي ڇڏيو اٿائون.“

سندس رسيون کوليندي چيم: ”غلط ڪيو اٿائون، منهنجا پٽ، منهنجا ٻڄڙا.“

مون ولوءَ کي رسين کان آزاد ڪيو. هو پنهنجو رت هاڻو منهن منهنجي سيني ۾ لڪائي سڏڪڻ لڳو، ۽ چوڻ لڳو: ”مان چونڪ تي بيهي سچ ڳالهائيندس.“

سندس نرڙ تان رت اُگھندي چيم؛ ”ان باري ۾ پاڻ چيني سان هلي صلاح ڪنداسين. جيڪڏهن چيني صلاح ڏني، ته پوءِ تو کي چونڪ تي بيهي سچ ڳالهائڻ ۾ ڀرپور مدد ڏبي؛ ۽ پوءِ تو کي سچ ڳالهائڻ کان ڪو به روڪي نه سگھندو.“

ولوءَ کي مٿي تي پٽي ٻڌي مان کيس پنهنجي گھر وٺي آيس. چينو ماڻهوءَ جي منهن تي نڪ لڳائڻ ۾ اڃا ڪامياب نه ٿيو هو. ولوءَ جي مٿي تي پٽي ڏسي چيني ولوءَ کان پڇيو: ”مٿي مان ميڄالو ڪڍڻ جي ڪوشش پئي ڪيئه ڇا؟“

ولوءَ جي خشڪ چپن تي مرڪ تري آئي.

مون چيني کي چيو: ”هيءُ اسان جو سنگتي، ولو، چونڪ تي بيهي سچ ڳالهائڻ جي موڊ ۾ آهي. تنهنجي ڪهڙي صلاح آهي؟“

چينو هڪدم گنڀير ٿي ويو. سوچ ۾ گم ٿي ويو. اسان سڀني محسوس ڪيو آهي ته چينو پنهنجي طبعي عمر کان تمام گھڻو ذهين آهي. سنڌوءَ هڪ دفعي چيو هو؛ ”چيني جي روپ ۾ ڪنهن ذهين يوناني ديوتا ٻيهر جنم ورتو آهي.“

چيني ٽهڪ ڏيندي چيو هو؛ ”مان وتائي فقير جو وارث آهيان.“

سنڌوءَ اُٿي کيس پيار ڪيو هو. پوءِ هوءَ هلي ويئي هئي، تڏهن چيني مون کي چيو هو؛ سنڌو تنهنجي لاءِ ميري هيسڪل آهي. هوءَ تنهنجي هڪ هڪ تحرير تي حاوي رهندي، پر خليل جبران ۽ ميري هيسڪل وانگر توهان ٻنهي جي به پاڻ ۾ شادي ٿي نه سگھندي.“

مون کي لڳندو آهي ته چينو اڻ لکيل تاريخ جي آئيني ۾ ڏسي سگھندو آهي. هو ايندڙ وقت جو امين آهي. هن هڪ دفعو ولوءَ کي چيو هو؛ ”تون ڇا جي باري ۾ چونڪ تي بيهي سچ ڳالهائيندين! ڇا جي باري ۾ ــــــــــ ڌرتيءَ جي باري ۾، آسمان جي باري ۾، انسان جي باري ۾، عقيدي جي باري ۾، محبت جي باري ۾، زندگي جي باري ۾، موت جي باري ۾ ـــــــــــ تو ڇا جي باري ۾ چونڪ تي بيهي سچ ڳالهائيندين!“

تڏهن ولو منجھي پيو هو. وائڙو ٿي ويو هو.

گذريل جمعي تي چينو هڪدم گنڀير ٿي ويو. ڪجھه دير تائين ولوءَ ڏانهن ڏسندو رهيو.

”ڏسينس ڇا ٿو!“ چيم؛ ”ولو چونڪ تي بيهي سچ ڳالهائڻ جي موڊ ۾ آه.“

چينو ڳوٿل متي ۽ اَڌ ٺهيل مجسمن ڏانهن هليو ويو.

نڪ بنا ماڻهوءَ جو مجسمو کڻي آيو. نڪ بنا ماڻهو ڏاڍو عجيب پئي لڳو.

”تون، مان ۽ ادا چونڪ تي بيهي سچ ڳالهائي نه سگھنداسين. اسان لاءِ سچ جو دؤر گذري ويو.“ چيني مٽيءَ جي ماڻهوءَ ڏانهن اشارو ڪندي چيو؛ ”هن ماڻهوءَ جي منهن تي جڏهن نڪ لڳي ويندو، تڏهن هيءُ ماڻهو چونڪ تي بيهي اسان سڀني پاران سچ ڳالهائي سگھندو.“

چيني جو آخري جملو ٻڌي مون کي پنهنجي بدن ۾ ڪنبڻي محسوس ٿي. مون ڊڄندي ڊڄندي آئيني ۾ پنهنجي عڪس ڏانهن _ڏٺو ــــــــــ پڪ ڪرڻ لاءِ، ته منهنجي منهن تي نڪ آهي، يا نه آهي!

 
Leave a comment

Posted by on February 14, 2012 in Stories

 

He was the history of Sindh – Veengas

هو سنڌ جي تاريخ هو..!
وينگس

سنڌ جي جهول ۾ انمول رتن ايندا رهيا آهن، ۽ سنڌ جي خوبصورت ڳالهه ئي اِها رهي آ ته سنڌ پنهنجن انمول رتن سان گهڻي خوبصورت لڳندي آهي. جي ايم سيد صاحب انهن انمول رتن مان هڪ آهي، هن جي شخصيت گھڻن رخن تي ٻڌل رهي پر انهن سڀني رخنن مان هن جو اهم ۽ بنيادي پاسو هِن جي حساسيت ۽ (Romanticism) هو. هن وٽ صرف پيار جي ندي هئي.

جنهن ماڻهو وٽ ٻولي ئي پيار جي هجي جنهن جون اکيون محبوب جي ڳالهه ڪندڙ هجن، ڪير ڪيئن ٿو ان ماڻهو کان سياسي داوَ پيچن جي ٻولي ڳالهائي سگهي؟ جي ايم سيد صاحب سياست ۾ پيار کي شامل ڪري ڇڏيو، هن محبوب جي ڳولها ۾ هر هڪ ماڻهو سان ايمانداري ۾ هليو، ۽ ڪجهه ماڻهن سان ضد ڪري بيهو رهيو. سيد صاحب وٽ سياست لاءِ پنهنجو انداز هو حقيقت ئي آهي ته هڪ پيار ڪندڙ جو پنهجو انداز هوندو آهي.

اسان ۽ توهان ان تي زور ڀري مڃرائي نه ٿا سگهون ته تون اسان جي ڳالهه تي هل. ائين ٿيڻ مشڪل آهي. جيتوڻيڪ سيد صاحب صرف هڪ محبوب ئي نه هو، هو هڪ سياستدان پڻ هو. اسان سڀني کي بهترين ڳالهه لڳندي ته سياست ۾ محبت کي آڻيون پر سياست ۾ هميشه صرف محبت جو ڇڪو ناهي هلندو، اتي هڪ محبوب جي ٻئي محبوب سان رشتو جڙي نه ٿو، هتي اڪثريت، ماضي، هلندڙ وقت ۽ مستقبل جا فيصلا ڪرڻا پون ٿا.

۽ جڏهن ڳالهه وڏي هجي ته پوءِ اتي فيصلا به اوتيرا وڏا ڪرڻا هوندا آهن.

جي ايم سيد صاحب پنهنجي ڪلهي تي سنڌ جو ڪشڪول کنيو، هن جو ايمان رهيو ته هو عدم تشدد ۽ پيار جي بنياد تي گانڌي جي جيان سنڌ کي آجپو ڏياري سگهندو. ڇا صرف گانڌي جي جي عدم تشدد ۽ پيار جي راهه تي برصغير مان برٽش راڄ ختم ٿيو؟

اسان هتي هڪ ڳالهه ٻي به ڪندا هلون ته برصغير جي آزاد يا ورهاڱي جي ويڙهه ڊگهي آهي جنهن ۾ مختلف ماڻهن جا ڪردار رهيا آهن پڻ خود گانڌي جيءَ جا سخت موقف رهيا هئا. ڇا اسان کي سيد صاحب جي سياسي زندگي مان ڪٿي سخت موقف ڏسڻ ۾ آيا، ها ڀٽي خاندان سان سخت موقف رکيو. ڇا اهڙو موقف پاڪستاني اقتدار ڌارين سان رکيو؟

سيد صاحب بيرحم سياست کي پنهنجي حساس اکين سان ڏسي اميد رکي ته هي بيرحم سلسلو ڪٿي تبديل ٿي وڃي. ائين نه ٿيو سيد صاحب سنڌ جو ڪينرو ڪلهي تي ايمانداري سان ضرور کنيو پر ان سان گڏ گهڻيون غلطيون ڪيون هڪ بي ايمان گورک ڌنڌي ۾ هن کي لڳو ته سڀ ڪجهه پيار سان کٽي وينداسين.

ائين نه ٿو ٿئي سنڌ انگريزن جي وڃڻ کانپوءِ پنهنجن هٿن مان گهڻو ڪجهه وڃائيندي رهي آهي، جنهن وقت بنگالين پنهنجي جدوجهد شروع ڪئي سنڌ به آواز اُٿاريو پر ڇا ٿيو؟

ٿورو بيهو! واپس هلو ماضي ۾ جڏهن سيد صاحب کي سڀ ڪجهه خبر پئجي وئي هئي ته برصغير جو ورهاڱو هڪ سوچيل سمجهيل راند آهي، جڏهن 1940 واري قرارداد ۾ “States” جي جاءِ تي “State”لکيو ويو. پهرين کي قدم تي دوکو ٿيو. ان کانپوءِ ڪهڙي سبب ڪري لياقت علي خان کي خط لکي گذارش ڪئي وئي ته هاڻي مسلمانن جي بحاليءَ لاءِ گڏجي ڪم ڪريون.

سيد صاحب کي اها خبر هئي ته ڪراچي ۾ ڪهڙي سوچ رکي مهاجرن کي آباد ڪيو وڃي ٿو، ڇا جنرل ٽڪا خان جو جملو ياد نه هو جنهن ۾ هن چيو ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪرڻ لاءِ صرف مارچ ڪرڻ جي ضرورت آهي جيڪا اسان مارچ بنگال تائين نه ڪري سگهياسين. جڏهن سيد صاحب مهاجر قومي مومينٽ ۽ جنرل ضياء جي لاءِ سافٽ ڪارنر رکيو.

سيد صاحب پنهنجن ڪتابن ۾ سياسي غلطين جو اعتراف ڪيو آهي. اهڙا گهٽ ماڻهو هوندا آهن جيڪي غلطين جو اقرار ڪن ۽ عوام عدالت ۾ اچي ڪري مڃن ته ها مان غلطي ڪئي. اهڙي دل گهٽ ماڻهن وٽ هوندي آهي جيڪي غلطين جو اقرار ڪري سگهن. ۽ سيد صاحب وٽ اها دل هئي جنهن ۾ غلط کي مڃڻ جي سگهه هجي.

سيد صاحب غلطين جو اقرار ضرور ڪيو ڪاش! هو غلطين کي نه ورجائين ها ۽ سياست ۾سخت فيصلا ڪن ها ته اڄ سنڌ ٻئي روپ ۾ بيٺل هجي ها.

پر سيد صاحب سنڌ کي جتي سورن کان آجپي جو آواز ڏنو اتي هن ڪتاب لکي تاريخ کي محفوظ ڪيو، جيڪڏهن مان هِن کي سنڌ جو تاريخدان سڏيان ته گهٽ نه هوندو.

جيڪي اڄڪلهه ٻه ڪتاب لکي پاڻ کي تاريخدان سڏ ڪن ٿا ۽ جن تاريخ سان انصاف ڪرڻ جي جاءِ تي ان کي کوهه ۾ ڦٽو ڪيو آهي. انهن سڀني کان بهترين سيد صاحب آهي جنهن برصغير جي سياسي جدوجهد، پنهنجي سياست جي جوڙ ڪٽ ۽ سنڌ جي تاريخ کي قلم بند ڪيو.

سنڌکي اهڙو گهڻ رُخو ڪردار گهٽ ئي ملي سگهي. سيد صرف نعرو ۽ جهنڊو ئي نه ڏنو پر ذهنن کي وڏي اڏام ڏيڻ لاءِ ڪتاب به لکيا جن جو ڪير ذڪر ڪرڻ لاءِ تيار ئي ناهي. جيڪڏهن سيد کي سمجهڻو آهي ته سيد جي لکڻين ۾ جهاتي پايو جنهن ۾ هن تفصيل سان موقف کي واضح ڪيو. ڪنهن ٻئي جي واتان ڳالهيون ٻڌي لبيڪ ڪرڻ کان بهتر آهي ڪتابن کي ٻڌو ته اهي ڇا ڳالهائي رهيا آهن؟

مون کي ياد آهي ته آريسر صاحب کان انٽرويو وٺندي هن متحده جي مانَ ۾ ڳالهايو، ۽ ٻولي تي چيو ته ٻولي تي جهيڙو ناهي. عجيب ان وقت لڳو جڏهن آريسر گروپ جي هڪ ماڻهو ميسيج ڪندي چيو ته سيد صاحب جنهن دور ۾ ڪتاب لکيا ان وقت حالتون ٻيون هيون ۽ هاڻوڪي حالتون ٻيون آهن. ان جو مطلب جنهن دور ۾ سيد صاحب نعرو هنيو ان وقت حالتون ٻيون هيون ۽ هاڻوڪي ٻيون آهن ۽ ڪنهن تي به سمجهوتو ڪري سگهجي ٿو.

خير اهو ميسيج پڙهندي مون کي ذاتي طور تي سيد صاحب جي ڪوشش تي ڏک رسيو ته هينئر تائين سنڌ جا ڪجهه ڪردار تاريخ جي تسلسل ۽ روح کي سمجهڻ پري رهيو انهن اي سيد تون کي به پڙهيو ناهي.

اڄ سيد صاحب جي سالگرهه آهي نئون دور ۽ حالتون تبديل آهن، مان صرف سنڌ جي نوجوان کي لکندس ته توهان جي کيسن ۾ قيمتي موبائيل، هر هفتي ۾ لوڊ ٿيندڙ ڪارڊز ۽ ڪلاڪن جو ڪالز ۽ ڊگها ميسيجز کان بهتر آهي ته سنڌ جو نوجوان اڄ جي ڏينهن تي پاڻ سان واعدي ڪندي سيد صاحب جي ڪتابن سان چاهه رکندو، ۽ هفتي ۾ ٻه ڪارڊز وٺڻ بجاءِ پئسه جمع ڪري ڪتاب خريد ڪندو ته سنڌ جو تاريخدان سيد صاحب سنڌ ئي ڪيئن ڏٺو ۽ ڪهڙي سياسي سگهه ڏيڻ پئي چاهي.

سنڌ جا نوجوان ائين ڪري سگهندا يا نه اهو انهن جو اندر ئي ڄاڻي سگهي ٿو، ڇو جو هي نئون نسل سنڌ کي خوبصورت سياسي ماحول ڏئي سگهي ٿو جنهن ۾ مفاد پرستي جي جڳهه نه هجي.

سنڌ جي نوجوانن کي جي ايم سيد صاحب جي ڪتابن ڏانهن موٽ کائڻي پوندي ۽ ذهنن کي جهنجهوڙڻ گهرجي، موبائيل جي جڳهه تي ڪتابن تي هٿ رکڻ گهرجن.

سنڌ جا نوجوان سيد جي ڪتابن يا موبائيل کي اهميت ڏين ٿا؟ ان جو فيصلو عمل ڪندو.

مان هينئر وري خير بخش مري صاحب جي ڳالهه ورجائيندس جيڪا هن مون کي انٽرويو دوران ڏيندي چئي هئي ته مان سنڌين کي چوان ٿو ته اهي اسان سان گڏ ٿين ۽ سيد جي نظريي تي اٿي بيهي رهن. هن سنڌ ۽ بلوچستان اتحاد جي ڳالهه ڪئي.

ڇا سنڌي سيد صاحب جي ڏينهن بلوچستان جي دل خير بخش مري جو سڏ ٻڌندا؟

سيد سنڌ جي تاريخ آهي جنهن سنڌ جي تاريخ نه پڙهي اهو سنڌ ڪيئن سمجهي سگهندو؟

veengas@dailyibrat.com

 
Leave a comment

Posted by on February 14, 2012 in Articals

 

Mehboob – Maksim Gorky

محبوب
ميڪسم گورڪي

هيءَ انهن ڏينهن جي ڳالهه آهي، جڏهن مان شاگرد جي حيثيت سان ماسڪو ۾ رهندو هوس. جنهن جاءِ ۾ مان ڪمرو ڪرائي تي ورتو هو، اها آڳاٽي دؤر جي ڀڳل ڀريل ماڙي هئي، هن ۾ آساني بس اها هُئي ته ڪمري جو ڪرايو ڏاڍو گھٽ هيو.

منهنجي سامهون واري ڪمري ۾ هڪ ڇوڪِري رهندي هئي، جنهن کي عورت چوڻ جيڪر وڌيڪ مناسب ٿيندو، هوءَ ڪجھ اهڙي قسم جي عورت هئي، جنهن کي . . . . منهنجو مطلب آهي، ڪنهن جي ڪردار متعلق ڪجھ چوڻ ڪا سٺي ڳالهه نه آهي، اوهان پاڻ سمجھي وڃو. هوءَ پولينڊ جي رهواسڻ هئي، سڀ ان کي ٿريسا جي نالي سان سڏيندا هئا. ڳاڙهن وارن ۽ ڊگھي قد واري ٿريسا جي مکڙي تي ڪشش سان گڏ هڪ عجيب ڪشمڪش به هوندي هئي. جهڙوڪر سندس مکڙو سخت پٿرن مان تراشي ٺاهيو ويو هجي. هن جي اکين ۾ سدائين گَھرُ ڪري ويٺل چمڪ، ٽيڪسي ڊرائيورن وارو ڍنگ ۽ سندس شخصيت مان نظر ايندڙ توانائي، اهي سڀ ڳالهيون مون منجھه ڊپ پيدا ڪنديون هيون.

سندس در منهنجي در جي بلڪل سامهون هو، جڏهن به مون کي يقين هوندو هو ته هوءَ گھر ۾ موجود آهي ته مان پنهنجو دَرُ ڪڏهن به کليل نه ڇڏيندو هوس، پر ائين ڇٺي ڇماهي ئي ٿيندو هو. ڏينهن جو ڪمري ۾ مان نه هوندو هوس رات جو هوءَ ٻاهر هلي ويندي هئي. ڪڏهن ڪڏهن ڏاڪڻين تي ساڻس سامهون پئجي ويندو هوس ته سندس چپن تي مرڪ اچي ويندي هئي، پر نه ڄاڻ ڇو مون کي سندس اها مرڪ طنزيه محسوس ٿيندي هئي.

ٻه ٽي دفعا مون کيس نشي ۾ الوٽ ڪمري جي در وٽ بيٺي ڏٺو، سندس وار کليل هوندا هيا اکين ۾ اداسي ۽ ويراني ۽ چپن تي ساڳي مڪروهه مرڪ، اهڙن موقعن تي هوءَ مون کي ڪجھه نه ڪجھه ضرور چوندي هئي: ” ڇا خيال آهي مهربان شاگرد؟“ ۽ پوءِ سندس احمقاڻو ٽهڪ گونجڻ لڳندو هو، جيڪو، سندس لاءِ منهنجي دل ۾ موجود نفرت ۾ واڌارو ئي آڻيندو هو.

ان قسم جي ملاقاتن ۽ جملن کان بچڻ لاءِ مان پنهنجو ڪمرو مٽائڻ لاءِ به تيار هوس پر ڏکيائي بس اها هئي ته ڪو ٻيو ڪمرو موجود نه هو ۽ ٻيو ته منهنجي ڪمري جي دري کان ٻاهر جو حسين منظر پري پري تائين نظر ايندو هو، اها سهولت هر ڪمري ۾ موجود نه هئي. ان ڪري مان دل اندر ڪڙهندي ٻرندي به خاموشيءَ سان برداشت ڪندو رهندو هوس.

هڪ ڏينهن کٽ تي ستي ڪمري جي ڇت کي گھوري رهيو هوس ۽ ڪلاس کان گسائڻ جو بهانو به ڳولهڻ ۾ مصروف هوس ته در کليو ۽ ٿريسا جھٽ پلڪ ۾ اندر داخل ٿي.

” بادشاهيون برقرار جناب شاگرد “ هن پنهنجي سخت آواز ۾ چيو.

” ڇا ڳالهه آهي “ مان اٿي ويهي رهيس سندس مک تي مون کي اڻ تڻ ۽ ڪا اندروني ويڙهاند ڏسڻ ۾ پئي آئي. اهي سندس مهانڊي جي حساب سان ڏاڍا عجيب غريب تاثر هئا.

” ڏسو“ ٿريسا لفظ چٻاڙي چٻاڙي چيو ” مون کي . . . . مون کي . . . . مان هڪ عرض کڻي آئي آهيان.“

مان کٽ تي ويٺي کيس ڏسندو رهيس. مون سوچيو ”يا منهنجا مولا هي ته منهنجي پاڪيزه ڪردار تي ٿيڻ وارو ڪو حملو آهي. همٿ ڪر نوجوان، همٿ کان ڪم وٺ .“

ٿريسا اتي ئي در تي بيٺي بيٺي چيو: ” مان هڪ خط موڪلڻ چاهيان ٿي، منهنجو مطلب آهي هڪ خط لکرائڻ چاهيان ٿي، بس ايترڙي ڳالهه آهي.“ سندس آواز حيرت انگيز حد تائين نرم، هيسيل ۽ عاجزانه هيو. مون دل ئي دل ۾ مٿس لعنت وڌي ۽ بنا ڪجھه ڳالهائڻ جي اٿي لکڻ واري ميز جي ڪرسيءَ تي وڃي ويٺس.

” اچ “ مون چيو ” ويهه ۽ لکراءِ “ هوءَ خاموشيءَ سان هلندي آئي ۽ ٻي ڪرسيءَ تي احتياط سان ويهي رهي. ان کان پوءِ هن مون ڏانهن اهڙي نموني ڏٺو جيئن ڪو ٻار غلطي ڪرڻ بعد شرمساريءَ سان ڏسندو آهي. مون چيو: ”ڪنهن جي نالي لکرائڻو آهي؟“

”بورس ڪارپوف جي نالي “ هن چيو، ”هو وارسا ۾ رهندو آهي ، ٽين مرڪزي روڊ جي فليٽ نمبر ٽي سؤ ٻارهن ۾ . . . .“

”جي . . . .چئو، ڇا لکرائڻو آهي. “

” منهنجا پيارا بورس “، هن ڳالهائڻ شروع ڪيو: ” منهنجي جان، منهنجا محبوب مولى توکي پنهنجي امان ۾ رکي . . . اي سون جي دل رکڻ وارا ! تو گھڻي وقت کان ڪو نينهن نياپو ڇو ڪونه موڪليو آهي ؟ ڇا توکي پنهنجي ننڍڙي اداس ڪبوتري جي ياد نه ٿي اچي.. فقط تنهنجي ٿريسا.“

مون وڏي مشڪل سان پنهنجو پاڻ کي ٽهڪ لڳائڻ کان روڪيو. ’ ننڍڙي اداس ڪبوتري ‘ . . . . يعني اوهان پاڻ سوچيو، ڇا ڪبوتريءَ جو قد ڇهه فوٽ ٿي سگھي ٿو؟ ان جا هٿ پٿرن وانگي سخت ٿي سگھن ٿا، مهينن جا مهينا وهنجڻ کان پرهيز ڪرڻ واري اهڙي ڪبوتري ٿي سگھي ٿي جنهن جو آکيرو وڻن بجاءِ ڪنهن گھر جي چمنيءَ ۾ هجي.؟!“ پر مون پنهنجو پاڻ تي ضابطو رکندي کانئس پڇيو ته ” اهو بورس ڪير آهي؟“

”بورس ڪارپوف “ هن سخت لهجي ۾ وراڻي ڏيئي جهڙوڪر مون کي سڄو نالو وٺڻ جي هدايت ڪئي. ”هڪ نوجوان“

”. . . . نوجوان ؟“

”ها پر تون حيران ڇو آهين . . . ؟ ڇا مون جهڙي ڇوڪريءَ جو ڪو نوجوان محبوب نه ٿو ٿي سگھي ڇا؟“

مون کيس غور سان ڏٺو، هوءَ پنهنجو پاڻ کي ڇوڪري چوڻ تي بضد هئي، ان جو ڀلا ڪهڙو علاج هيو. مون چيو ” نوجوان محبوب ٿي سگھي ٿو ڇو ڪونه ٿو ٿي سگھي. “

هن چيو: ”مان اوهان جي دل سان شڪرگذار آهيان، هي خط لکي تو مون تي احسان ڪيو آهي، جيڪڏهن توکي منهنجي ڪنهن به قسم جي خدمت جي ضرورت هجي ته بنا هٻڪ . . . “

” نه نه . . . . “ مون چيو ” وڏي وڏي مهرباني “.

هن چيو ته ” اگر ڪنهن چولي جو بٽڻ لڳرائڻو هجي يا ڪا سلائي وغيره ڪرائڻي هجي . . . .“ مون پنهنجو منهن شرم کان ڳاڙهو ٿيندي محسوس ڪيو ۽ سختيءَ سان کيس چيم ته مون کي اهڙي قسم جي ڪنهن به خدمت جي ضرورت نه آهي.

هوءَ هلي ويئي.

ٻه هفته گذري ويا.

هڪ ڏينهن شام جو وقت هيو. مان دري وٽ بيهي ٻاهر جي نظاري ڪرڻ سان گڏ سير لاءِ ٻاهر وڃڻ جي همٿ ڪرڻ جو سوچي رهيو هوس. حقيقت هي هئي ته مان ڏاڍو بيزار هوس، موسم خراب هئي، ٻاهر وڃي به سڪون حاصل ڪرڻ جو ڪو امڪان نه هو. ان ذهني ڪشمڪش جو ڳچ وقت کان تجزيو ڪري رهيو هوس، اهو هڪ الڳ بيزار ڪندڙ ڪم هيو، پر ان وقت ٻي ڪا مصروفيت به نه هئي.

ان وقت دروازو کليو ڪو اندر هليو آيو.

” مهربان شاگرد توکي ڪا مصروفيت ته نه آهي. . . .؟“ مان مڙي ٿريسا کي ڏٺو سندس انداز ۾ ساڳي نرمي ۽ اهائي عاجزي هئي ، مون چيو ” نه . . . . مصروفيت ته ڪابه نه آهي . . . . ڪهڙو ڪم آهي؟ “

” مان چاهيان ٿي ته تون . . . . هڪ ٻيو به خط لکي ڏي. “

” جي بورس ڪارپوف جي نالي. . . ؟ “

” نه هن دفعي هيءُ خط ان جي طرف کان آهي. . . ؟ “

” . . . ڇا . . . ؟“

” مان به ڪيڏي نه احمق آهيان“ ٿريسا چيو، ”اهو خط . . . منهنجي لاءِ نه آهي مهربان شاگرد، مان معذرت ٿي چاهيان، اهو منهنجي هڪ دوست جي طرفان آهي . . . دوست نه پر هڪ ڄاڻ سڃاڻ واري طرفان آهي، هن جي به مون جهڙي يعني ٿريسا جهڙي هڪ محبوبه آهي . . . سمجھين پيو نه . . . هو ان کي خط لکرائڻ چاهي ٿو، ڇا تون ان ٻي ٿريسا جي نالي خط لکي ڏيندين ؟ “

مان کيس غور سان ڏٺو . هن جي چهري تي پريشاني هئي ۽ سندس هٿ ڏڪي رهيا هيا ، هوريان هوريان ڪجھه ڪجھه منهنجي سمجھه ۾ اچڻ لڳو.

” ٻڌ مائي “ مون چيو ” هي چڪر ڇا آهي ؟ . . . . مون کي يقين آ ته تون حقيقي ڳالهه مون کي نه پئي ٻڌائين، ۽ هاڻ ته مون کي گمان آهي ته هي بورس ۽ ٿريسا ڪٿي به نه آهن، مون کي ان گورک ڌنڌي کان معاف رکندا، اميد آهي ته منهنجي ڳالهه ڀَلي ڀت اوهان سمجھي ويا هوندؤ . . . مان تو سان دوستي هرگز وڌائڻ نه ٿو چاهيان. “

منهنجي ڳالهه ٻڌي هوءَ خوفزده ٿي ويئي، اڳتي وڌڻ يا واپس وڃڻ جي اڻ تڻ ۾ گرفتار، ڪجھه چوڻ ۽ نه چوڻ جي ڇڪتاڻ ۾ ورتل . . . نه ڄاڻ هاڻ ڇا ٿيئڻ وارو هيو، شايد مون کي اندازي لڳائڻ ۾ ڪا غلطي ٿي ويئي هئي، شايد ڳالهه ڪجھه ٻي هئي.

” مهربان شاگرد . . . .“ هن چيو ۽ پوءِ اوچتو خاموش ٿي ويئي، هن پنهنجو مٿو ڌوڻيو، مڙي دروازي ڏانهن هلڻ لڳي، در وٽ پهچي گھڙي پلڪ بيهي رهي ۽ پوءِ ٻاهر نڪري هلي ويئي.

مان ڪاوڙ ۽ شرمساري جي ڪيفيت ۾ گرفتار بيٺو رهيس. ٻاهر گيلريءَ مان سندس در کلڻ ۽ ڌماڪي سان بند ٿيڻ جو آواز آيو. هوءَ يقينن سخت ڪاوڙ ۾ هئي. مون دل ئي دل ۾ پنهنجو پاڻ تي ملامت ڪئي ۽ وٽُس وڃي کيس پرچائي واپس پنهنجي ڪمري ۾ آڻي سندس مرضيءَ موجب خط لکڻ جو فيصلو ڪيم.

سندس ڪمري جو در کولي خاموشيءَ سان اندر ويم.

هوءَ ڪرسيءَ تي منهن جھڪائي ويٺي هئي.

” ٻڌ “ مون چيو

منهنجو آواز ٻڌندي ئي هوءَ ٽپ ڏيئي اٿي بيهي رهي پوءِ تيزيءَ سان مون طرف آئي، سندس اکيون ڳاڙهيون ٿي رهيون هيون، هن ٻئي هٿ منهنجي ڪلهي تي رکي تند تيز سرگوشيءَ سان چيو:

” مان نه ٻڌنديس تون ٻڌ ، هو بورس ڪٿي به نه هجي ۽ هيءَ ٿريسا مان به ڪٿي نه هجان ان سان توتي ڪهڙو فرق ٿو پوي، ڇا ڪاڳر تي قلم وهائڻ تولاءِ مشڪل ڪم آهي! ٻڌاءِ . . . . . فرض ڪري وٺ ته ڪوئي بورس آهي نه ئي ڪا ٿريسا آهي، ان کان جيڪڏهن توکي خوشي ٿي ملي ته خوش ٿي وٺ .“


مان حيرت وچان وات پٽيو کيس ڏسندو رهيس.

” معاف ڪندا “ مون چيو ” هيءَ سڀ ڇا آهي ! ڇا تون چئين ٿي ته نه ڪوئي بورس آهي . . . . ؟ ۽ نه ئي ڪا ئي ٿريسا آهي “

” ٿريسا ته مان آهيان “

منهنجي سمجھه ۾ ڪجھه به نه پئي آيو . مان سندس مکڙي کي گھوريندي سوچڻ لڳو هوس ته الائي اسان ٻنهي مان چريو ڪير آهي!

هوءَ ٿڙندي ٿاٻڙندي هڪ طرف ٿي ويئي ۽ ميز جو خانوکولي ڪجھه ڳولهڻ لڳي، پوءِ هوءَ هڪ ڪاڳر ٽڪرو کڻي مون طرف آئي.

” تولاءِ منهنجي خاطر بورس کي خط لکڻ ايترو ئي مشڪل ڪم هيو ته هي وٺ “ هن اهو ڪاڳر جو ٽڪڙو منهنجي منهن تي ڦهڪائي هنيو. ” هيءُ اهوئي خط آهي جيڪو تو بورس جي نالي لکيو هيو مان ڪنهن ٻئي کان لکرائي وٺنديس “

مان سُڪل ساهه سان کيس ڏسندو رهيس ، پوءِ مون چيو ” ڏس ٿريسا انهن سڀني ڳالهين جو مطلب ڇا آهي ، تون ڪنهن ٻئي کان خط ڇو لکرائيندي، جڏهن ته مان بورس جي نالي خط لکي توکي ڏئي چڪو آهيان ۽ تو ان کي موڪليو به نه آهي “

” ڪٿي ناهي موڪليو“ هن چيو ” بورس کي “ ” ڪوئي بورس ناهي “ هن رڙ ڪري چيو، ”پر مان چاهيان ٿي ته هو هجي، مون بورس جي نالي خط لکرايو ته ان مان ڪنهن کي ڪهڙو نقصان پهتو، جيڪڏهن هو هن دنيا ۾ ڪٿي به موجود نه آهي ته ان سان ڪهڙو فرق ٿو پوي !“. هن وحشت جي عالم ۾ چيو، ”مان ان جي نالي خط لکرائيندي آهيان ته مون کي لڳندو آهي ته هو ڪٿي موجود آهي ۽ پوءِ مان هڪ خط ان جي طرف کان پاڻ لاءِ ٿريسا کي لکرائيندي آهيان ۽ پوءِ ان جو جواب لکرائيندي آهيان. “

سندس اکين مان نير وهي رهيا هيا ” تون بورس جي طرف کان اهو خط لکي ڏين ها، مان ڪنهن ٻئي کان اهو پڙهايان ها ۽ پوءِ سوچيان ها ته بورس منهنجو محبوب ڪٿي موجود آهي، اهي خط لکبا رهن ها ۽ انهن کي ٻڌي ۽ لکي ڪري ۽ پنهنجي اندر ۾ هڪ نئين دنيا آباد رکي ڪري هن مڪروهه ۽ بدصورت دنيا جون تلخيون گھٽ ٿي وڃن ها ته ان ۾ تنهنجو يا ٻئي ڪنهن جو يا هن دنيا جو ڇا بگڙي ها. . . ؟ “

مان ڪنڌ جھڪائي بيٺو رهيس. جيئن ڪو ملزم عدالت جي سامهون بيٺو هوندو آهي ۽ مان اکڙين ۾ تري آيل آب کي روڪڻ جي به ڪائي ڪوشش نه ڪئي.

 
Leave a comment

Posted by on February 11, 2012 in Stories

 

ٽئين دنيا ـ امر جليل

ٽئين دنيا
امر جليل


(تنهنجو غم، ۽ منهنجو غم ساڳيو آهي، نه تون مونکان سواءِ مڪمل آهين،
۽ نه مان توکان سواءِ مڪمل آهيان.)

مان ٽئين دنيا ۾ پنهنجي ٽئين درجي جي مسواڙي جاءِ جي نهايت سوڙهي ۽ واهيات اڱڻ ۾ ويٺو هوس، ۽ ٽئين دنيا جي هڪ ٽئين درجي جي سياسي، سماجي، فلمي ۽ فيشني رسالي مان هڪ معمو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هوس. معمو مشڪل هو، ۽ مشڪل ڪشا جي مدد کانسواءِ حل ٿيڻ جوڳو نه هو. مان معمو حل ڪري هڪ لک رپيا هٿ ڪرڻ جي چڪر ۾ ذري گھٽ چريو ٿي پيو هوس. ڇت ڪتائيءَ سبب مان ٽئين دنيا جي سياسي، سماجي، فلمي ۽ فيشني رسالي کي خارن مان چڪ پائي رهيو هوس.

ٽئين درجي جي مسواڙي جاءِ جي واحد ڪمري مان مون پنهنجي زال جو آواز ٻڌو. وڏي واڪ چيائين: ”ٻڌين ٿو.“

ان وقت صبح جو وقت هو، جمعي جو ڏينهن هو، ۽ هڪ پاڙيسري ريڊيو تان اڱڻن ۽ عجيبن جوڪلام ٻڌي رهيو هو. مون پنهنجي زال کي چيو: اڱڻن ۽ عجيبن کان وڌيڪ عجيب هيءُ معمو آهي، جيڪو حل ڪرڻ جي ڪوشش ۾ مان ٽئين دنيا کان چوٿين دنيا ڏانهن سفر ڪرڻ جا سانباها ڪري رهيو آهيان.“

نهايت ناگوار لهجي ۾ چيائين: ”معمو حل ڪندي ڪندي چريو ته نه ٿي پيو آهين.“

”ڪجھه يقين سان چيئي نه ٿو سگھان ته چريو ٿي پيو آهيان، يا سڄو آهيان.“ چيم؛ ”پر، ياد رک بختاور، هيءُ معمو حل ٿيڻ کان پوءِ اسان جا وارا نيارا ٿي ويندا.“

”چوانءِ ٿي هڪدم اندر آءُ.“ سخت ڪاوڙ وچان دريءَ مان منهن ڪڍندي چيائين: ”دودي جي نڙيءَ ۾ ڪجھه اٽڪي پيو آهي. ڳالهائي نٿو سگھي.“

مون کي ان شيءِ تي سخت ڪاوڙ آئي، جيڪا بيوقت دودي جي نڙيءَ ۾ اٽڪي پئي هئي. دودو منهنجو پٽ آهي. پنجن سالن جو آهي.

چيم، ”بختاور، ٽئين دنيا جي هڪ رسالي مان معمو حل ڪري رهيو آهيان. چرچي جي ڳالهه ڪونهي.“

”پٽهين ڳالهائڻ ڇڏي ڏنو آهي.“ منهنجي زال مون کان ٿلهي آهي، رئڻهارڪي آواز ۾ چيو؛ ”اچي ڏسينس ته سهي. دودو ڳالهائي ڇو نٿو.“

”آچار کارائي ضرور سندس ٽرانسميٽر خراب ڪري ڇڏيو اٿئي.“ معمي تي ڌيان ڏيندي چيم؛ ”في الحال دودو هڪ هفتي تائين ڳالهائي نه سگھندو. هفتي کن کانپوءِ ٽرانسميٽر ٺيڪ ٿيندس ته انشاءِ الله تعالى وري ڳالهائڻ شروع ڪندو ۽ ابراهيم کير واري کي ست سريون ٻڌائيندو.“

”خبردار جو بابا جو نالو کنيو اٿئي.“ منهنجي زال هڪدم جذباتي ٿي ويئي. ابراهيم سندس والد صاحب جو نالو آهي، سندس والد صاحب کير جو واڙو هلائيندو آهي. چيائين؛ ”دودو ست سريون ٻڌائيندو ٿلهي محمودان کي ــــــ بابا ويچاري کي ڇو ٻڌائيندو!“

محموده جو نالو ٻڌي مان ڇرڪي پيس. ٽئين دنيا جو سياسي، سماجي، فلمي ۽ فيشني رسالو عجيبن جي اڳڻ ۾ رکي مان ٽئين دنيا ۾ مسواڙ تي ورتل ٽئين درجي جاءِ جي واحد ڪمري ۾ داخل ٿيس، جيڪو اسان لاءِ ڊرائينگ روم، ڊائينگ روم، بيڊ روم، ڪچن ۽ باٿ روم جو ڪم ڏيندو آهي.

ڪمري ۾ داخل ٿيندي چيم؛ ”توکي لک دفعا چيو اٿم ته دودي کي ڪڪڙ نه کارائيندي ڪر. نڙيءَ ۾ ضرور ڪڪڙ جي هڏي ڦاسي پئي اٿس. ايلزبيٿ ٽيلر کي به نڙيءَ ۾ ڪڪڙ جي هڏي اٽڪي پيئي هئي.“

”اها رن به توسان يونيورسٽيءَ ۾ پڙهندي هئي ڇا!“ اکيون ڦوٽاريندي چيائين؛ ”محمودان کان اڳ هئي، يا پوءِ!“

ڊڄي، وک کن کانئس پري ٿي بيٺم. چيم؛ ”ايلزبيٿ ٽيلر انگريزي فلمن ۾ ڪم ڪندي آهي.“

دودو ٽهڪ ڏيئي کلڻ لڳو.

وائڙو ٿي دودي ڏانهن ڏٺم. بختاور کي چيم؛ ”هيءُ ته کلي پيو!“

”ها، کلي پيو.“ بختاور چيو؛ ”پر ڳالهائي نٿو سگھي.“

مون دودي کان پڇيو؛ ”يار دودا نڙيءَ ۾ ڪڪڙ جي هڏي ته نه ڦاسي پئي اٿئي.“

بختاور چيو؛ ”گذريل پنجويهن ڏينهن کان گھر ۾ دال چڙهي آهي. ڪڪڙ جي هڏي وري ڪٿان ڦاسندس!“

دودو وري کلڻ لڳو ــــــ پر عجيب نموني.

بختاور روئڻ لڳي.

”نڙيءَ ۾ ڇا ڦاٿو اٿئي دودا؟“ دودي کان پڇيم؛ يار ڳالهائين ڇو نه ٿو!“

دودو عجيب نموني کلڻ لڳو.

بختاور کي چيم؛ ”سمجھان ٿو، دودي جي نڙيءَ ۾ هاٿي ڦاسي پيو آهي.“

”هاٿي!“ بختاور کان ڇرڪ نڪري ويئي. چيائين: ”ٽئين دنيا جو معمو حل ڪندي ڪندي چريو ته نه ٿي پيو آهين!“

”اڙي سچ پچ جو هاٿي نه.“ چيم؛ ”مون ڪالهه دودي کي پلاسٽڪ جو هاٿي آڻي ڏنو هو.“

بختاور هيٺ جھڪي، هٿ وڌائي، کٽ هيٺان پلاسٽڪ جو هاٿي ڪڍي ورتو. چيائين؛ ”اچي وٺ، پنهنجو پلاسٽڪ جو هاٿي.“

معاملي جي نزاڪت اوچتو گنڀير ٿي ويئي. مون دودي کي چيو؛ ”يار دودا تون ڳالهائين ڇو نه ٿو! فقط کلين ڇو ٿو! ۽ کلين به اهڙي نموني ٿو، ڄڻ اسان تان ٺٺولي ڪري رهيو آهين!“

بختاور چيو؛ ”هڪدم دودي کي ڪنهن ڊاڪٽر ڏانهن وٺي وڃ.“

”اڄ جمعي جو ڏينهن آهي.“ چيم؛ ”جمعي بازار ۾ سڀ ڪجھه ملندو آهي، پر ڊاڪٽر ۽ قسمت جو حال ٻڌائڻ وارا پروفيسر نه ملندا آهن.“

بختاور چيو؛ ”جمعي ڏينهن ڊاڪٽر خادم حسين منجھند تائين مريضن کي مفت ڏسندو آهي، ۽ دوا ڏيندو آهي.“

”هو نه مفت مريضن کي ڏسندو آهي، ۽ نه مفت دوا ڏيندو آهي.“ چيم؛ ”ڊاڪٽر خادم حسين وڏو پلستر آهي. هو علاج معالجي لاءِ ماڻهن کان پيسن بدران واعدا وٺندو آهي.“

”ڇا جا واعدا؟“ بختاور پڇيو.

”ته جڏهن به چونڊون ٿينديون، اسين پنهنجو ووٽ خادم حسين کي ڏينداسين ۽ مان ان قسم جو ڪو به واعدو ڪرڻ لاءِ تيار نه آهيان.“

”ڇو!“ بختاور اکيون ڏيکاريندي پڇيو؛ ”تون پنهنجو ووٽ ٿلهي محمودان کي ڏيندين!“

”ڪير محموده! ڪهڙي محموده!“ مٿو کنهندي چيم؛ ”مان ڪنهن به محموده کي نه سڃاڻان.“

”هاڻي ٺهيو! اجايو معصومڙو نه ٿيءُ.“ بختاور چيو؛ ”اهائي ٿلهي محمودان جيڪا تو سان يونيورسٽيءَ ۾ پڙهندي هئي، ۽ جنهن سان تون . . . . “

ان کان اڳ جو بختاور پنهنجو جملو پورو ڪري، دودو ٽهڪ ڏيئي کلڻ لڳو.

”ٻار جي سامهون اهڙيون ڳالهيون ته نه ڪر.“ چيم؛ ”محموده چونڊن ۾ حصو نه وٺندي، شادي ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ تيزيءَ سان ملڪ جي آباديءَ ۾ اضافو ڪري رهي آهي، ۽ هن وقت تائين خدا جي فضل سان پندرهن ٻار ڄڻي چڪي آهي.“

”هوءَ رَن چونڊن ۾ حصو وٺي يا نه وٺي، تون ته پنهنجو ووٽ ٿلهي محمودان کي ئي ڏيندين.“ بختاور چيو؛ ”وٺي وڃ دودي کي ڊاڪٽر خادم حسين ڏانهن جو دل ۾ قوم جو درد رکندو آهي.“

دودو وري کلڻ لڳو، پر بلڪل ٻئي نموني! منهنجي لونءَ لونءَ ڪانڊارجي ويئي. مون بختاور کي چيو؛ ”مان دودي کي ڊاڪٽر خادم حسين ڏانهن وٺي ٿو وڃان. دودي جي حالت ڪا چڱي نه آهي. معاملو سيريس آهي.“

دودي کي هنج ۾ کڻي مان ڊاڪٽر خادم حسين جي اسپتال پهتس. اسپتال جي ٻاهران، ۽ اسپتال جي اندر مريضن جو هجوم هو. هر ڪو مريض زندهه رهڻ جي آرزوءَ ۾ طرحين طرحَين قسم جا واعدا ڪري رهيو هو.

ڊاڪٽر خادم حسين مون کي سڃاتو، ۽ هٿ جي اشاري سان هڪ ڪرسيءَ تي ويهڻ لاءِ چيو. مان ڪرسيءَ تي ويهي رهيس.

ڊاڪٽر خادم حسين پڇيو: ”تنهنجي انجمن جو ڪهڙو حال آهي؟“

”انجمن جي شادي ٿي ويئي آهي، ڊاڪٽر صاحب، ۽ هينئر هوءَ ٻن ٻارن جي ماءُ آهي.“ مون ٿڌو ساه کڻندي چيو؛ ”مون به شادي ڪري ورتي آهي. ابراهيم کير واري جي ڌيءَ سان. هيءُ منهنجو پٽ دودو آهي. هن جي نڙيءَ ۾ ڪجھه اٽڪي پيو آهي. ڳالهائي نٿو سگھي.“

ڊاڪٽر خادم حسين دل آويز مرڪ منهن تي آڻيندي چيو: ”ڀاءُ، مان تنهنجي انجمن دال روٽي زندهه باد جي باري ۾ پڇا ڪري رهيو آهيان.“

دودو کلڻ لڳو.

مون کي پنهنجي غلطي جو احساس ٿيو. هڪدم چيو؛ ”اُها انجمن ولايتي دالين جي قيمت معلوم ڪرڻ کانپوءِ هڪدم ڪلعدم ٿي ويئي آهي.“

دودو وري کلڻ لڳو.

ڊاڪٽر خادم حسين چيو؛ ”تنهنجو پٽ ته ڏاڍو کلڻو آهي.“

”ها، ڏاڍو کلڻو آهي.“ چيم؛ ”پر اڄڪلھه بولتي بند اٿس.“

دودو وري کلڻ لڳو.

”هُوبهو مون تي ويو آهي.“ چيم؛ ”مان به جڏهن پنجن سالن جو هوندو هوس، تڏهن ڏاڍو کلندو هوس. هينئر مان کلندو آهيان ته ماڻهو روئيندا آهن، ۽ جڏهن روئيندو آهيان ته ماڻهو کلندا آهن.“

ڊاڪٽر خادم حسين منهنجي پٽ دودي جو معائنو ڪيو. لوهي چمٽو دودي جي نڙيءَ ۾ لاهڻ کان پوءِ، هن ٽارچ ٻاري دودي جي نڙيءَ جو باريڪ بينيءَ سان جائزو ورتو. ڪافي دير کانپوءِ ڊاڪٽر خادم حسين چيو؛ ”تنهنجي پٽ جي نڙيءَ ۾ ڪجھه به ڦاٿل نه آهي.“

دوود ٽهڪ ڏيئي کلي پيو. ڊاڪٽر خادم حسين کي دودي جو کلڻ پسند نه آيو. مون کان پڇيائين؛ ”تنهنجو پٽ ٺٺولي پيو ڪري ڇا!“

چيم؛ ”مان سمجھان ٿو، دودو تاريخ تان ٺٺولي ڪري رهيو آهي.“

”تون پنهنجي پٽ کي وٺي وڃ.“ ڊاڪٽر خادم حسين چيو؛ ”تنهنجو پٽ بلڪل ٺيڪ ٺاڪ آهي.“

چيم؛ ”منهنجو پٽ فقط ٺاڪ آهي! ٺيڪ نه آهي.“

”نيڪسٽ“ ڊاڪٽر خادم حسين اشاري سان ٻئي مريض کي سڏ ڪيو.

دودي کي هنج ۾ کڻي، ڊاڪٽر خادم حسين جي اسپتال مان مايوس ٿي ٻاهر نڪتس. اسپتال جي ٻاهران وليداد عرف ولو ملي ويو. هن مون کان حال احوال ورتو. ڪو وٺيس، يا نه وٺيس وليداد عرف ولو مشورا جام ڏيندو آهي. چيائين؛ ”تون پنهنجي پٽ کي ڪنهن ماهر نفسيات ڏانهن وٺي وڃ. مونکي ته تنهنجو پٽ نفسياتي مريض ٿو لڳي.“

دودي هٿ وڌائي وليداد عرف ولوءَ جي ٺوڙهه تي ٺونگو هنيو.

”تنهنجو پٽ بدتميز قسم جو نفسياتي مريض آهي.“ وليداد عرف ولوءَ چيو؛ ”هن کي هڪدم ماهر نفسيات ڏانهن وٺي وڃ.“

چيم؛ ”ماهر نفسيات کي ڏيڻ لاءِ مون وٽ ڪجھه نه آهي ـــــ نه دمڙي، نه چمڙي.“

”ڪا وڏي ڳالهه ڪونهي.“ وليداد عرف ولوءَ چيو؛ ”تون پنهنجي بدتميز پٽ کي دماغي مرض جي ڊاڪٽر، ڊاڪٽر عبدالجبار ڏانهن وٺي وڃ. تازو تازو آمريڪا مان ڊاڪٽري ڪري آيو آهي. دماغي ۽ نفسياتي مريضن جو انتظار ڪندي ڪندي ويچارو پاڻ به نفسياتي مريض ٿي پيو آهي.“

چيم؛ ”پر، في ته وصول ڪندو هوندو.“

”اهوئي ته ڪمال آهي، جو في نه وٺندو آهي.“ وليداد عرف ولوءَ چيو؛ ”هو پنهنجو علم آزمائڻ لاءِ مريضن جو منتظر آهي ــــ ۽، في وٺڻ بدران مريضن کي ويندي مهل ٻه ٽي روپيا خرچي ڏيئي ڇڏيندو آهي.“

دماغي ۽ نفسياتي مرضن جي ڊاڪٽر، ڊاڪٽر عبدالجبار جو ڏس پتو وٺي، دودي کي هنج تي کڻي، مان سڌو ڊاڪٽر عبدالجبار جي اسپتال پهتس. هو ڏسڻ ۾ ٺاهوڪو جوان هو، پر پيٽ ڪم خراب ڪري ورتو هوس. سندس پيٽ بيحد وڏو هو، ۽ مٿي جا چڱا چوکا وار کٿل هئس. نهايت تفصيل سان مون عبدالجبار کي دودي جي باري ۾ ٻڌايو، ته ڪيئن هو ڳالهيون ڪندو هو ـــ ٺٺوليون ڪندو هو ـــــ کُنڊين عورتن جي اَهل ڪندو هو ـــــــ پنهنجي ناني ابراهيم کير واري سان ته بنهه نه ٺهندو هو ــــ سندس نڪ ۾ دم ڪندو هو ــــــــ پر اڄ صبح کان خاموش ٿي ويو آهي ـــــ بولتي بند اٿس، بس کلڻ تي زور اٿس.

دودو، ڊاڪٽر عبدالجبار جي بيحد وڏي پيٽ ڏانهن ڏسي کلڻ لڳو.

عبدالجبار ڏاڍي پاٻوهه مان دودي کان پڇيو: ”يار، ڪيئن آهين؟“

دودي وات کولي، آڱر سان پنهنجي وات ڏانهن اشارو ڪيو.

عبدالجبار مون کان پڇيو؛ ”ڇا ننڍپڻ ۾ دودي کي ڪو سخت ذهني صدمو پهتو هو.“

”ڪهڙي قسم جو صدمو!“ مون عبدالجبار کان پڇيو.

ڊاڪٽر عبدالجبار چيو؛ ”ڪو اهڙو صدمو، جيڪو دودي جي تحت الشعور مان ٿيندو سندس لاشعور ۾ شامل ٿي ويو آهي.“

”مان دودي جي تحت الشعور ۽ لاشعور کان بنهه بي خبر آهيان.“ چيم، ”مون کي فقط ايتري خبر آهي ته منهنجو پٽ ڏاڍو باشعور آهي.“

چيم؛ ”منهنجو پٽ ٽيليويزن تي سگريٽ جي اشتهار ۾ سيٽسفڪشن سان نظر ايندڙ ڇوڪريءَ تي عاشق ٿي پيو آهي.“

دودو هاڪار ۾ مٿو ڌوڻڻ لڳو.

ڊاڪٽر پڇيو؛ ”هڪ سخت ۽ جابر پيءُ وانگر ڇا تون ان شاديءَ جي حق ۾ نه آهين!“

”منهنجي حق ۾ هئڻ، يا نه هئڻ جو مسئلو نه آهي.“ چيم؛ ”اها شادي نه ٿي سگھندي.“

”ڇو نه ٿي سگھندي!“ ڊاڪٽر ڇڙٻ ڏيندي مون کان پڇيو.

مون دودي ڏانهن ڏسندي چيو؛ ”دودو هينئر فقط پنجن سالن جو آهي. دودو جڏهن شاديءَ لائق ٿيندو، تڏهن سيٽسفيڪشن واري ڇوڪري پوڙهي کک ٿي چڪي هوندي، ۽ سنڌن جي سور ۽ مٺن پيشابن جي مرض ۾ مبتلا هوندي ـــــ يا ان وقت تائين وڃي مالڪِ حقيقي کي ملي هوندي.“

”اوه! آءِ سي!“ ڊاڪٽر جبار سوچ ۾ پئجي ويو. ڪجھه دير کان پوءِ هن پڇيو؛ ”هيءُ جڏهن ننڍو هو، تڏهن سندس ماٽيجي ماءُ جو ساڻس ڪهڙي قسم جو رويو هوندو هو.“

”هيءُ ته هينئر به ننڍڙو آهي ــــــ فقط پنجن سالن جو آهي.“ چيم؛ ”هن جي ماءُ ابراهيم کير واري جي ڌيءَ آهي. ابراهيم کير واري جي ڌيءَ جي مرڻ جو ته سوال ئي پيدا نه ٿو ٿئي. دودي لاءِ ماٽيجي ماءُ ڪٿان ايندي!“

دودو ڏاڍي زور سان کلڻ لڳو، ۽ کلي کلي کيرو ٿي پيو.

عبدالجبار جي منهن ۾ گھُنڊ پئجي ويو. هن غور سان دودي ڏانهن ڏسندي پڇيو؛ ”هيءُ ڪٿي ڪو ڄامڙو پوڙهو ته نه آهي، جيڪو ناڪام محبت جا صدما سهندي سهندي تحت الشعور ۽ لاشعور جي ڪشمڪش ۾ مبتلا ٿي ويو آهي!“

جھٽ ڏيئي مون دودي کي کڻي ورتو. ان کان اڳ جو ڊاڪٽر عبدالجبار جي اسپتال مان نڪري وڃان. ڊاڪٽر عبدالجبار منهنجي کيسي ۾ ڏهن رپين جو نوٽ وجھي ڇڏيو.

دودي کي هنج ۾ کڻي، مايوسيءَ جي عالم ۾ مان هيڏانهن هوڏانهن ڀٽڪندو رهيس. ۽ پوءِ، هيڏانهن هوڏانهن ڀٽڪندي بي انداز ڏينهن گذري ويا، ۽ بي انداز راتيون گذري ويون. دودي جي نڙيءَ ۾ بدستور ڪا پُراسرار شيءِ ڦاٿل رهي، ۽ هن جو ڳالهائڻ بند رهيو. بظاهر کيس ڪا به تڪليف نه هئي، بس، هن ڳالهائڻ ڇڏي ڏنو هو. دودي جي خاموشيءَ سبب مان پريشان رهڻ لڳس.

هڪڙي ڏينهن منهنجي پهلوان سهري، ابراهيم کير واري چيو؛ ”اڙي ڀولا، بيمار ڇو ٿي پيو آهين! ڪهڙي وڏي ڳالهه آهي جو پٽهين ڳالهائڻ ڇڏي ڏنو آهي.“

”تمام وڏي ڳالهه آهي، بابا سائين.“ چيم؛ ”ڳالهائيندو نه، ته پوءِ راڳ درٻاريءَ جو وڏو ڳائڻو ڪيئن ٿي سگھندو!“

”اڙي ڀولا، دودي کي ميراثي ڪندين ڇا!“ منهنجي سهري اُلر ڪندي پڇيو؛ ”پٽ کي ڳائڻ وڄائڻ ۾ هڻندي ڇا!“

”ڳائڻ وڄائڻ نه، سائين بابا.“ چيم؛ ”مان دودي کي فقط راڳ درٻاريءَ جي تربيت ڏياريندس.“

منهنجي سهري کي ڳالهه سمجھه ۾ نه آئي. چيائين؛ ”اڙي ڀولا، مٿو ته جائيتو اٿئي!“

”منهنجو مٿو جائيتو آهي، سائين بابا.“ چيم؛ ”دودو راڳ درٻاريءَ کانسواءِ دنيا ۾ ترقي ڪري نه سگھندو.“

”وڏو ٿي ڦاڙها ماريندو ڇا؟“ منهنجي سهري پڇيو.

”جيستائين دودو وڏو ٿيندو، تيستائين ملڪ مان ڦاڙها ختم ٿي ويندا.“ چيم؛ ”تڏهن دودو پاڻ ڦاڙهو ٿي پوندو، ۽ شڪاريءَ کان جان بچائڻ لاءِ کيس راڳ درٻاري ڳائڻو پوندو.“

منهنجو سهرو، ابراهيم کير وارو، کير جو دٻو کڻي، مون کي گھٽ وڌ ڳالهائيندو هليو ويو.

مون دودي کي پيار ڪندي چيو؛ ”پيارا پٽ دودا، ٽئين دنيا ۾ زندهه رهڻ لاءِ تو کي راڳ درٻاريءَ جو فنڪار ٿيڻو پوندو. اهو لازمي آهي. هينئر، راڳ درٻاريءَ کانسواءِ، اسان جھڙن انسانن لاءِ دنيا ۾ جيئڻ ممڪن نه آهي.“

دودو کلڻ لڳو.

۽ پوءِ، دودي جي خاموشيءَ جي خبر اوڙي پاڙي ۾ پکڙجي ويئي. ڪجھه کک ڪراڙين، جن کي وات ۾ ڏند نه هو، فتوى ڏيندي چيو ته دودي تي جنن جو واسو آهي، ۽ جنات سندس نڙيءَ ۾ ڪا پراسرار شيءِ اٽڪائي، سندس ڳالهائڻ بند ڪري ڇڏيو آهي.

پاڙي جي کُنڊين پوڙهين جي صلاح تي مان دودي کي هڪ بنگالي پروفيسر ڏانهن وٺي ويس، جنهن جو جنن سان سڌو ۽ اڻسڌو واسطو هو. بنگالي پروفيسر سنهڙو سيپڪڙو هو، ۽ هوبهو سڪل ڇوهاري جھڙو نظر پئي آيو. مون کان دودي متعلق سربستو احوال وٺڻ کانپوءِ هن دودي کي هڪ ميز تي سمهاري ڇڏيو، ۽ سمجھ کان ٻاهر جملا وات مان ڪڍڻ لڳو. اوچتو، ڪڏهن ٻانهون آسمان ڏانهن ڪري، ۽ ڪڏهن دودي جي اکين ۾ اکيون وجھي هو بي معنى جملا وات مان ڪڍندو رهيو.

بنگالي پروفيسر جون حرڪتون ڏسي دودو ٽهڪ ڏيئي کلڻ لڳو.

بنگالي پروفيسر جنتر منتر پڙهڻ کان پوءِ؛ ”تنهنجي پٽ تي ڪوهه ڪاف جي هڪ پري عاشق ٿي پئي آهي. هن پنهنجي مٺ تنهنجي پٽ جي نڙيءَ ۾ وجھي ڇڏي آهي.“

”وڏي ڪا بيوقوف آهي، ڪوهه ڪاف جي پري!“ چيم؛ ”مون کي ڇڏي منهنجي پٽ تي عاشق ٿي پيئي آهي!“

”اِها ڪا چرچي جھڙي ڳالهه نه آهي.“ بنگالي پروفيسر چيو؛ ”ڪجھه پريون اصل ۾ جنن کان وڌيڪ خطرناڪ هونديون آهن.“

چيم؛ ”پر دنيا جي ڪابه پري ابراهيم کير واري جي ڌيءَ کان وڌيڪ خطرناڪ نه هوندي.“

بنگالي پروفيسر پڇيو؛ ”ابراهيم کير واري جي ڌيءَ ڪير آهي، ۽ تنهنجو هن سان ڪهڙو تعلق آهي؟“

”ابراهيم کير واري جي ڌيءَ منهنجي زال آهي.“ چيم؛ ”هوءَ منهنجي پٽ دودي جي ماءُ آهي. پروفيسر صاحب، دنيا جي ڪا به پري ابراهيم کير واري جي ڌيءَ جي پٽ تي قبضو ڪري نه سگھندي.“

بنگالي پروفيسر سان وڌيڪ مٿو مارڻ بيڪار سمجھيم. دودي کي هنج تي کڻي سندس آفيس مان نڪري ويس.

پوءِ ڪنهن ٻڌايو ته شهر ۾ هڪ درويش آيو آهي، جيڪو دلين جي راز تان پردو کڻندڙ، ۽ ماضي، حال ۽ مستقبل تي دسترس رکندڙ آهي ــــ پهتل ۽ الله لوڪ شخص آهي. مان دودي کي درويش ڏانهن وٺي ويس.

درويش جون اکيون بند هيون. هو گھري سوچ ۾ گم هيو. معتقد ۽ سوالي ڪنڌ جھڪائي خاموش بيٺا هئا.

ڪجھه دير کانپوءِ درويش اکيون کوليون ۽ پنهنجيون نگاهون دودي جي چهري تي اٽڪائي ڇڏيون. دودي تان نگاهون پري ڪندي، ۽ مون ڏانهن ڏسندي چيو؛ ”تنهنجو پٽ سڄي عمر هڪ عورت جي چاهت ۾ ڦٿڪندو رهندو، پر ان عورت سان پنهنجي بيپناهه محبت جو اظهار ڪري نه سگھندو.“

مون تعجب وچان اول دودي ڏانهن، ۽ پوءِ درويش ڏانهن ڏٺو.

”تنهنجو پٽ ڪُل جڳ ۾ عشق جو امام ٿيندو.“ درويش چيو؛ ”هو سڄي عمر فرهاد وانگر خوابن جا ٽڪر ڪٽيندو پر تعبيرن ۾ پنهنجي شيرين کي حاصل ڪري نه سگھندو.“

مون ڏٺو، دودو تمام غور سان درويش جون ڳالهيون ٻڌي رهيو هو.

درويش چيو؛ ”ست سُرَ تنهنجي پٽ جي وجود ۾ سنگيت جي ڪائنات کي جنم ڏيندا، پر پيار جا گيت سندس چپن تي اچڻ کان اڳ خاموش ٿي ويندا.“

مون کي ڏاڍو ڏک ٿيو. مون دودي کي هنج ۾ کڻي پيار ڪيو.

مون درويش کان پڇيو؛ ”پر هن ڳالهائڻ ڇو ڇڏي ڏنو آهي؟“

درويش پنهنجو منهن مونن ۾ وجھي ڇڏيو. ڪجھه دير کانپوءِ، هن منهن مٿي ڪيو، ۽ چيو؛ ”تنهنجو پٽ جڏهن جوان ٿيندو، تڏهن دنيا جو رنگ ڍنگ نرالو هوندو. هو معاشري جي روش مطابق ڪوڙ جا ڪوٽ کڙا ڪري نه سگھندو. هو ڪوڙ کي سچ، اوندهه کي روشني، ۽ ظلم کي انصاف چئي نه سگھندو.“

مون وائڙو ٿي دودي ڏانهن ڏٺو.

درويش ٻانهون وڌائي دودي کي منهنجيءَ هنج مان کڻي ورتو. هن دودي کي پيار ڪيو. دودو خاموشيءَ سان درويش ڏانهن ڏسندو رهيو.

دودي کي منهنجيءَ هنج ۾ ڏيندي، درويش چيو؛ ”تنهنجي پٽ پيار جي پيالي مان خاموشيءَ ۽ صبر جي زهر جو ڍُڪ ڀري ورتو آهي. هو سڄي عمر صبر جي علامت ٿي جيئندو، ۽ خاموش رهندو.“

 
Leave a comment

Posted by on February 11, 2012 in Stories

 

Maksim Gorky

Maksim Gorky
1868 – 1936

Gorky, Maxim or Maksim 1868-1936, Russian writer. Gorky is considered the father of Soviet literature and the founder of the doctrine of socialist realism.

Instilled by his grandmother with a love of romantic tales and great sympathy for mankind, Gorky began a nomadic life at 12, wandering the Volga area. Since the czar’s schools were closed to peasants, he educated himself, an experience he describes in My Universities (1923). He held dozens of menial jobs, publishing his first story in 1892. Gorky then became a journalist and married a colleague on the Samarskaya Gazeta. His articles exposed local corruption and he soon lost his job.

In 1898 Gorky’s collection Sketches and Stories was published by a radical press and the author was an immediate sensation. These romantic tales concern the vigor and nobility of the Russian peasants and workers. About 1900 he turned to writing novels of social realism. Of these, Mother (1906) had the greatest impact on Soviet literature. Describing the awakening of revolutionary feeling in an ill-treated peasant woman, it became the prototype of the revolutionary novel. At this time Gorky became close friends with Leo Tolstoy and Chekhov, about both of whom he later wrote superb Reminiscences (tr. 1946).

Gorky donated most of his income to the revolutionary movement. He was arrested frequently but treated carefully because of his tremendous popularity. The czar rescinded his election to the Academy of Sciences in 1902, whereupon Chekhov and Korolenko resigned in protest. Gorky wrote 15 plays, two of which, heavily censored, were enormously successful at the Moscow Art Theatre. One of them, The Lower Depths (1902), a study of the wretched lives of derelicts, remains a classic. His plays, at first modeled on Chekhov’s, emphasized characterization over plot.

After the failure of the 1905 revolution, in which he took part, Gorky sought to raise funds for the movement abroad. Following an initial triumphant reception in the United States (1906), he was insulted and mistreated there because his traveling companion was a woman who was not his wife. Settling in Capri (1906-13), he set up a Bolshevik propaganda school before he returned to Russia in 1914.

Although philosophically at odds with Lenin, Gorky was able to extract from him aid for many intellectuals and artists in an era of intellectual restriction. Exhausted from his work as head of the State Publishing House and by bouts with tuberculosis, he sought rest abroad (1921) and returned in 1928. His final, unfinished work, often considered his masterpiece, is The Life of Klim Samgin (1927-36), a panoramic four-volume novel of Russian social conditions from 1880 to 1917. Gorky’s death at 68 has been ascribed to assassination by poison, perpetrated according to one view by an anti-Soviet group.

Gorky’s work was remarkable for its vitality and optimism. It revealed, within its devotion to realism, a strong poetic strain and an eternal passion for justice. By the example of his work and life and by his literary criticism Gorky exerted a profound influence on Soviet thought. Most of his works have been translated.

 
Leave a comment

Posted by on February 11, 2012 in Personalities