Monthly Archives: January 2012

“I am a Sindhi” – Gandhi

“EVERYTHING IN INDIA attracts me. But when I first visited Sindh in 1916, it attracted me in a special way and a bond was established between the Sindhis and me that has proved capable of bearing severe strains. I have been able to deliver to the Sindhis bitter truths without being misunderstood” — wrote Gandhiji way back in 1929.

Actually Gandhiji delivered to Sindh more sweet truths than bitter truths. And, in any case, all these truths indeed established a very warm relationship between Gandhiji and the Sindhis. He visited Sindh seven times — in 1916, 1917, 1920, 1921, 1929, 1931, and 1934. It was “a Sindhi friend” who had helped Gandhi shift from an expensive hotel to economical lodgings when he arrived in London for his law studies. In 1893, C.L. Lachiram, a Sindhi merchant, helped him organize the Natal Indian Congress. In 1899, Barrister Gandhi successfully fought for seven Sindhi traders who were being denied entry into South Africa. He supported the case of K. Hundamal, a silk merchant of Durban, in his articles in the Indian Opinion.

When Vishnu Sharma wrote a book on Gandhiji’s satyagraha in South Africa and sent him a copy of the same, the latter acknowledged it with thanks. During his visit to Sindh in 1916, Gandhiji was presented with a welcome address artistically framed in Sindhi style. Gandhiji liked it so well that he kept it for years and showed it to visitors as an excellent example of Indian art. And it was Jairamdas who, in 1930, persuaded him to put everything else on one side and finish the autobiography, My Experiments With Truth.

However, the most important Sindhi leader in Gandhiji’s life and work was Acharya Jivatram Bhagavandas Kripalani. Their first encounter in Santiniketan in 1915 was none too successful. Wrote Kripalani decades later: “Everything about him appeared queer and even quixotic…. I had never seen a middle-class educated man making a heavy meal of nuts, specially of such oily nuts as badams and pistas.” Added the Acharya: “He was trying to know me and measure me. I too on my side was doing the same.”

A few months later Gandhiji set up an ashram in Ahmedabad and sent Kripalani a copy of its rules. Kripalani found the rules “very strange” — including the rule that husband and wife should live as brother and sister. He threw them away as “impractical” .

And then one late evening in 1917, Kripalani got a telegram in Muzaffarpur from Gandhiji saying that he was arriving that night. He was on his way to Champaran to lead the indigo- growers’ movement against their exploitation. Kripalani did not know what to do. As a bachelor-professor, superintending the G.B.B. College hostel, he did not have a house of his own. He, therefore, decided to put him up with hi9 friend and fellow- professor, N.R.Malkani. But how was Gandhi, the “great man” of the South African struggle, to be received? The hostel students decided on a welcome with arati. But where to get a coconut for a proper arati, at night? While the students hesitated, Kripalani climbed a coconut tree in the hostel compound and plucked more than one coconuts. Gandhiji was properly received -and brought to the college campus in a horse-carriage lent on the spot by a local zamindar-friend of Kripalani — and pulled by the students, against Gandhiji’s wishes.

Noted Gandhiji in his autobiography: “Acharya Kripalani, when I first met him in 1915, was already a seasoned warrior. He was then earning Rs. 400 per month but was a Brahmachari, taking only Rs. 40 for himself and sending the balance to Dr. Choithram who was conducting a Brahmacharya Ashram at Hyderabad (Sindh).” Years later, Gandhiji wrote of that Muzaffarpur meet that “since Kripalani had no rooms of his own, Prof. Malkani virtually became my host. It was an extraordinary thing in those days for Government Professors to harbour a man like me.” He added that Kripalani, “though a Sindhi, was more Bihari than a born-Bihari. He was my gate-keeper- in-chief. For the time being he made it the end and aim of his life to save me from darshan-seekers. He warded off people, calling to his aid now his unfailing humour, now his non-violent threats. At nightfall, he would take up his occupation of a teacher and regale his companions with his historical studies and observations and quicken any timid visitors into bravery.”

Even after this friendly encounter, the Gandhi-Kripalani relationship took some time to settle down to a happy, steady course. For example, Kripalani did not see how Independence could be won non-violently For Gandhiji, the course of Indian history had been non-violent; Kripalani thought otherwise. After some time Kripalani stopped putting questions to Gandhiji; he began to answer them himself. He now saw that India, in fact, was less violent than other countries; here, traditionally, only the professional warriors took part in fighting; in this country, children did not climb trees to destroy birds’ nests; more people were vegetarian by conviction in India than anywhere else in the world. Kripalani the revolutionary had been converted to the cult of Ahimsa!

Even when the Himsa-Ahimsa issue was sorted out, Kripalani did not accept Gandhiji as “Mahatma”. He said: “There were better and greater Brahmacharis than Gandhi. 1 never had any spiritual discussions with him. I also did not consider him a Mahatma. He used to call me Professor and I u-ed to call him Mr. Gandhi. After year. I called him either Bapu or Gandhiji. I rarely used the word Mahatma. As a matter of fact he resented people calling him Mahatma. ` Also Kripalani did not fancy Gandhiji’s multi-religious public prayers; he thought prayer was a private affair between man and his Maker.

Kripalani supported Gandhiji’s ` Khilafat” movement to the extent that the British had promised to retain the Khalifa. But he did not agree with Gandhiji that if the Muslim anger was not channelized into the non-cooperation movement, it would have led to much violence. Kripalani viewed it only as an “expediency” to get Muslim support for the freedom movement. Kripalani was sorry that Gandhiji’s meeting with Jinnah in 1944 sent up the Muslim League stock. He felt that Muslims in India were more orthodox than Muslims anywhere else in the world because the Hindus were also very orthodox. And he once told me that Muslim cruelty and fanaticism could be traced to their neglect of the fine arts of music, dancing, painting and sculpture as “un-Islamic”.

After a few years, as Acharya of Gujerat Vidyapeeth, Kripalani went full-time into politics and became General Secretary of the Congress for more than a decade. He was of the definite opinion that there would have been no partition if we had followed Gandhiji. Gandhiji wanted to lead another struggle to wrest freedom for united India. But many leaders were too old and tired to wait that long for office. Gandhiji then “suggested that the British Government would be more anxious to back the Congress than the Muslim League. Therefore we had better try in that direction to checkmate Jinnah.” But here again other leaders did not agree to join hands with the British and put Jinnah in his place.

Pandit Nehru even thought that the partition process would take “at least ten years” — since the separation of Burma from India had taken that much time! Kripalani’s plea for a “voluntary exchange of population” was also brushed aside.

When violence erupted in the Punjab in March 1947, the Congress asked for “administrative division” of the province. Kripalani saw in this clear seeds of partition — and he rang up Gandhiji in Bihar to oppose the move. But, regrets Kripalani: “He was unfortunately surrounded by non-violent sadhus who did not understand politics at all. The phone was picked up by one such sadhu who insisted on my speaking to him only. What could I talk to that dunce?”

The fate of Indian unity was sealed.

Gandhiji’s relations with Kripalani were not confined to public affairs. Right from the start, Gandhiji extended his interest to the whole Kripalani family. He wrote to Kripalani’s father, Kaka Bhagavandas, assuring him that his grandson Girdhari was doing well in the ashram. He was always worried about the health of Kiki Behn, Acharya’s only sister.

Kripalani was approaching fifty when he decided to marry Sucheta. “We had no intention but to live as companions. That is all we have been doing.” But living together without formal wedlock would have only caused loose tongues to wag. However, Gandhiji would not bless the marriage. He was afraid he would lose a tried and trusted colleague like Kripalani. It was only v.hen Sucheta assured him that, in their marriage, he would be gaining a new hand (Sucheta’s) that he gave his blessings.

Nor did he hesitate to make fun of his dear friend, the Acharya. “Kripalani was morose formerly because I thought he was not married. But even when he is married and has a very good partner in life, his mood haunts him,” he wrote early in 1942.

When Gandhiji suggested Kripalani for Congress President in 1946, Syed Mahmud and Yunus — who were staying with Nehru — opposed. Nehru himself opposed on the ground that Kripalani had a temper. Gandhiji countered: “But how about your temper?”

That clinched the issue. Kripalani presided over the Meerut session of the Congress. It was the period of transfer of power and Gandhiji said that Kripalani was “going not only to ear a crown of thorns but also lie on a bed of thorns. It is a much more difficult place than even the Cabinet members are filling.”

But within months Kripalani resigned because the Congress ministers, Nehru and Patel, would not consult the Congress President even on major issues.

Gandhiji told Sucheta on that occasion that Kripalani was going to play a bigger role in national affairs. He was right. From 1947 to 1977, Kripalani became the conscience of the country.

Gandhiji’s relations with Acharya Gidvani were equally dear, except that the latter died too soon, in 1935. Gidvani resigned as principal of Ramjas College in Delhi, to head the Gujerat Vidyapeeth. Gandhiji said of him that he was “not only a scholar but, on the touch-stone of character, gold.”

The Sikhs were agitating in 1923 against t,.e deposition of the patriotic prince of Nabha. Nehru,Acharya Gidvani and K. Santhanam went to observe the scene and were arrested, sentenced, and then sent out. When the atrocities continued, Motilal wired Gidvani to go and see on the Nabha border what was happening. On one occasion not only was a satyagrahi shot dead, his child, who was being breast-fed, was also shot dead. Gidvani thereupon rushed to the scene of firing just inside the Nabha state border. He was immediately pounced upon and kept in jail for almost a year. Writes Nehru in his Autobiography: “I felt inclined to go to Nabha myself and allow the (British) Administrator to treat me as he had treated Gidvani. Loyalty to a colleague seemed to demand it. But many friends thought otherwise and dissuaded me. I took shelter behind the advice of friends and made of it a pretext to cover my own weakness.”

Gandhiji noted: “He did not even wilfully cross the Nabha border. His humanity pushed him in.” And when Gandhiji heard from Shrimati Gidvani after an interview that Gidvani was locked, his clothes were dirty, he looked much reduced as he had fasted for seven days,” he wrote: “The whole of the civil resister rose in me and I felt like giving battle. But I realized my powerlessness and hung my head in shame. With an India cut up into warring parties and torn with Hindu-Muslim squabbles, civil resistance seems to be an impossibility. One’s only comfort is that Acharya Gidvani is a brave man and well able to undergo all the suffering he may be subjected to. May God give him the strength to go through the fire!”

When Gidvani died prematurely, Gandhiji wrote: “Such servants of humanity never die. They live through their service.” He collected a Gidvani Memorial Fund and built Harijan Hostel in his honour at Kheda in Gujerat.

Nor did he forget the Gidvani family. He greeted Ganga Behn as “the brave wife of a brave husband” and gave her a letter of introduction that helped her set up an insurance business and bring up her young children.

Years earlier, Gidvani had told Gandhiji not to worry about petty personal things. But Gandhiji had told him: “The personal things you call petty are of as much interest to me as Bardoli, for I have to know all about co-workers.” And he had added- “Tell Ganga Behn not to forget her Gujerati!”

Gandhiji had known Prof. Malkani since his stay with him in Muzaffarpur. Malkani was teaching at Gujerat Vidyapeeth when, in 1927, under pressure from his wife and persuasion from N.V. Thadhani — then Principal, D.G. National College, Hyderabad Sindh — he left Ahmedabad without consulting Gandhiji.

Gandhiji was shocked into penning some of the more moving letters of his life. He wrote to Malkani on 26 June: “I do not mind what happens to the Mahavidyalaya, but I do mind hat happens to a man. May God help you and me.”

Gandhiji wrote to Kripalani, then principal of the Vidyapeeth on 10 July: “It (the news) nearly broke me to pieces. For I regarded Malkani to be one of my unbreakables.”

And in a long letter to Principal Thadhani on 19 July he wrote: “Malkani standing at the helm of his sinking ship in Gujerat, himself starving, his wife and mother-in-law looking daggers at him, and his friends howling at him in indignation for his madness, would have been an ideal professor for your boys and a noble lesson for India.”

He went on:”My life has been a witness of many such institutions (like the Vidyapeeth) arising and falling, with some of which I have myself been intimately concerned. For me, their worth has consisted in their having thrown up heroes and thus finished their task.” He concluded: “I may inform you that I have not yet got over the shock. Bardoli never disturbed me; but Malkani does.”

Gandhiji admired Sindh for giving so many excellent professors to the country. Referring to the Sindhi professors at the Gujerat Vidyapeeth as “the treaty made between Gujerat and Sindh”, he asked the Gujerat students to go as flood relief workers to Sindh and repay “the debt to Sindh”.

However, perhaps his sweetest relations were with Jairamdas. At the Amritsar session of the Congress, 1919, acute differences had arisen on the reforms resolution between Gandhiji on the one hand and Tilak, C.R. Das and Mohammed Ali on the other. Recalled Gandhiji years later: “Jairamdas, that cool- headed Sindhi, came to the rescue. He passed me a slip containing a suggestion and pleading for a compromise. I hardly knew him. Something in his eyes and face captivated me. l read the suggestion. It was good. I passed it on to Deshbandhu. ‘Yes, if my party Will accept it’ was his response. Lokmanya said, `I don’t want to see it. If Das has approved, it is good enough for me.’ Malaviyaji (who was presiding anxiously) overheard it, snatched the paper from my hands and, amid deafening cheers, announced that a compromise had been arrived at.”

When Gandhiji was launching the “Salt Satyagraha” in 1930, he wrote to Jairamdas, who was then member of the Bombay Legislative Council: “I have taken charge of the Committee for Boycott of Foreign Cloth. I must have a whole-time secretary, if that thing is to work. And I can think of nobody so suitable like you.” Jairamdas immediately resigned his seat, took up the new charge, and made a tremendous success of the boycott of foreign cloth.

When some Muslims alleged that Jairamdas was communal, Gandhiji told them: “I swear by Jairamdas. Truer men I have not had the honour of meeting. He is not anti-Muslim. I decline to think of him — or of Dr. Choithram — as anything but pro- moter of Hindu-Muslim unity.”

In 1941, when Dr. Choithram, President Sindh PCC, consulted Gandhiji on a particular issue, the latter told him: “Do as Jairamdas advises. My ,faith in his wisdom is a constant factor.”

Nor did Gandhiji confine his interest to leaders. He never forgot that he had disappointed the people of Padidan in 1919 by falling asleep at the time. He made it a point to visit that place when he visited Sindh ten years later! And he wrote any number of letters to and about Anand Hingorani and his wife Vidya, concerning their health, work, welfare. When Vidya died and Anand started worshipping her, Gandhiji wrote to him: “Vidya was good but cannot take the place of God. I am an iconoclast. If you can forget her easily, do so. Then Vidya will rise and also you.”

Gandhiji’s humour infected even the Congress dames. He jokingly asked Ganga Behn Gidvani, who was doing insurance business, in 1936, to “insure” his life. She joked back: “No, I will not insure an old man like you.” After a meal with Malkani. he asked Shrimati Malkani for dakshina. And the tatter returned: “I have given Malkani to you. What more dakshina do you want?”

All this interest in individuals was not only intensely human; it was calculated to promote the causes dearest to him. And these apart from Swaraj, were Khadi and Hindi. He was delighted when Acharya Gidvani draped Guru Granth Sahib, not in the customary silk or satin, but in Khadi. This, he said, was a great example to those who draped even the Puri idols in foreign cloth.

However, Gandhiji noted in 1924 that the Sindhis did not take Khadi seriously. He found Sindh yarn “a sorry affair”, with “little trace of practised spinning”. Even years later he noted that “with a few honourable exceptions, they are not interested in Khadi. Want of faith is the father of an innumerable brood of doubts.” He found that Kotri had only 20 Congress members, whose number would be reduced to two, if Khadi-wearing was insisted on. What surprised him most about Sindh’s neglect of Khadi was that it had an abundance of cotton — and lot of poverty. As proof of Sindh’s poverty, he quoted the large number of pies he got in his collection. “Apart from Orissa, I have never found so many pies in my collection as in Sindh. In one place I found even cowries among the collection. (The old rupee had 64 paise; one paise was equal to three pies; and five cowries made one pie). This could not be attributed to miserliness. Stinginess I have never experienced in Sindh. A people who gave over Rs. 70,000 in 12 days (for the Rs. 5-lakh Lala Lajpatrai Memorial Fund) could not be considered unwilling.”

Gandhiji was particularly upset when Jamshed Mehta, the mayor of Karachi and a great Congress sympathiser, moved a resolution in 1928, to rescind the earlier 1924 resolution of Karachi Corporation, prescribing Khadi uniforms for Corporation peons and scavengers. Jamshed’s argument was that during the preceding three years, the Corporation had spent one lakh rupees on Khadi, 85 per cent of which was a waste. Khadi, he said, soiled sooner and wore out faster — and the poor chaps were entitled to only two dresses a year. Said Jamshed: “I tell you it is really a cruelty. The stuff we are now giving our peons is enough to bring tears in one’s eyes.”

Gandhiji wrote: “Jamshed Mehta is rightly accepted as the – truest man of Karachi. Almost every good public movement there claims him as its own…. His honesty and independence areas unquestioned as his patriotism.” But Jamshed’s judgement on Khadi “is very like that of a delicate lady, judging the appetite of her weather-beaten guests by her own.”

Of course poor Jamshed had already withdrawn that resolution on the objection of the Congress corporators. But a few years later, Gandhiji himself adopted the argument of Jamshed — on the subject of Harijan housing in Karachi. Replying to the Address of Welcome, he told the Karachi Corporation in 1934: “The city fathers should see to it that not a single Harijan was housed in quarters in which they themselves would not consent to live.” Later he told a public meeting in Karachi: “It does not redound to Karachi’s credit that a single Harijan within its limits should be compelled to live in a house which the tallest .of its citizens would not gladly occupy.”

Jamshed had not been seeking anything different — for their clothing!

During this same visit in 1934, Gandhiji met the Karachi press. When K. Punniah, the editor of the Sind Observer asked him about -the separation of Sindh from Bombay, Gandhiji excused himself and said: “Now you are taking me out of my depths.”

When asked about his impressions of Sindh, he said: “My impressions of Sindh have been very happy. I should have been happier if I could get more money.” Thereupon the pressmen happily collected 30 rupees on the spot. Gandhiji said: “I do not want to rob you of what little you get. At least give me your pencils.” And so Gandhiji took both 30 rupees and the pencils, amidst general laughter.

Again and again Gandhiji was asking the leaders and their wives and their children — and whoever else would listen — to learn and use Hindi. He even wrote to Sucheta in 1945 to ask Kripalani to “write to me in Hindi or Urdu or Sindhi. Why does he write in English? Is it because he is a `professor’?”

And he was quite-horrified by the Sindhi custom of “Deti-Leti” (Dowry) particularly among the Amils. He told the D.J. Sind College students in 1934: “Here they try to imitate the sahibs and the Parsis. When I saw the girls during my first visit to Sindh, I wondered how there were so many Parsi girls around. Later on I came to know that they belonged to the Amil class. I was familiar with the name “Bhai-band” (the business community). But I was rather scared by the name “Amil”. I wondered what kind of people they would be. When I saw the Amils I found them exactly like the Sahibs.”

Gandhiji added: “The Amils of Sindh are probably the most advanced community in that province. But in spite of all their advance, there are some serious abuses of which they seem to have monopoly. Of these the custom of Deti-Leti is not the least serious…. The parents should so educate their daughters that they would refuse to marry a young man who wanted a price for marrying and would rather remain spinsters than be party to the degrading custom.”

When Malkani informed him that he had spent only 2000 rupees on the wedding of his daughter Mithi, Gandhiji wrote back on 4 October, 1928:

“If it was not tragic, I should have a hearty laugh over yourconsidering the expenses of Rs. 2,000 a little thing. Ramdas’ marriage cost me probably one rupee, that is one or two coconuts and two taklis for the bride and the bridegroom, two cop- ies of the Gita and two copies of the Bhajanavali. Rs. 2,000 in Gujerat will be considered a fairly large sum even outside the Ashram limits. I do not think that even Jamnalalji spent Rs. 20,000 over Kamala’s wedding two years ago. But I know that if I measured Sindh by Gujerat footrule, it would be a hopelessly false measurement. I suppose for you it is progress from Rs. 20,000 to Rs. 2,000. You will perhaps have to renounce your mother-in-law and to have a divorce from your wife. Considered from that point of view, Rs. 2,000 is perhaps not a bad; bargain.”

It was left to Hassanad Jadugar (magician) to set an example in dowry-less marriage. He gave his daughters only five Ch’s: charkha (spinning wheel), chaadi (milk-churner), chakki (grinding-stone), chulha (native stove) and chaunri (metal buc- ket).

When Muslim League minister Khuhro was charged with the murder of Allah Bux, the former nationalist Premier, he tried to engage Jinnah to defend him. But Jinnah refused. (Incidentally, it was a Sindhi, Vasant T. Kripalani, who persuaded Jinnah to take up his last case in life — and that too only in a city magistrate’s court in Agra! — vide. The Indian Express, 27 March 1983.) Khuhro then approached Bhulabhai Desai, who agreed. Dr. Choithram protested to Gandhiji about it. Gandhiji thereupon wrote to Bhulabhai: “I do not hesitate to request you that if after examining the papers of Khuhro’s case you feel that he is -innocent, you should fight for him, but if you feel that he is guilty, you should advise him to plead guilty or ask him to relieve you.” Bhulabhai went out of the case but Khuhro was saved from the gallows by a Hindu lawyer, Dialmal. Immediately after, Mr. Wells, Sessions Judge, who had tried the case, retired prematurely in mysterious circumstances, and left for UK.

Way back in the Nineteen-Twenties, Gandhiji reported: “I have just received from Dr. Choithram the alleged facts of an attempted forcible conversion of a Hindu in Sindh. The man is said to have been done to death by his Muslim companions because he will not accept Islam. The facts are ghastly if they are true.” Gandhiji referred the matter to Sir Abdullah Haroon, a Muslim leader of Sindh, who alleged suicide, promised to inquire, and then sat silent over the matter.

When violence gripped Sindh from 1939 onwards, Gandhiji raised his voice against it. He warned that “what happens in India, whether good or bad, in one part, must ultimately affect the whole of India.”

His “real remedy” for the Hur menance was that the Congress MLAs should resign their seats and the Allah Bux ministry should resign and all of them should “form a Peace Brigade and fearlessly settle down among the Hurs”. The Sindhis did not think it quite practicable, one MLA, Seth Sital Das, having already been shot dead. One press correspondent even wrote to Gandhiji: “Instead of asking the Sindh MLAs to resign and go to the Hurs, why should you not send a ‘company’ of your trained satyagrahis and try the luck of your doctrine?…. Or i8 it your case that your satyagrahis will meet the danger only when it reaches the Ashram?”

When the Hindus complained of continued systematic violence against them in 1939, he told them to “learn the art of defending themselves”. And “if they do not feel safe, and are too weak to defend themselves, they should leave the place which has proved too inhospitable to live in.” He returned to the subject in January 1940 and wrote: “I have suggested hijrat. I repeat the suggestion. It is not unpractical. People do not know its value. High and mighty have been known to have resorted to it before now. The Second Book of the Old Testament is known as Exodus. It is an account of the planned flight of the Israelites. In exile they prepared for a military career. There is, therefore, nothing wrong, dishonourable or cowardly in self- imposed exile. India is a vast country. Though poor, it is well able to admit of inter-migration, specially of those who are capable, hard-working and honest.”

And when in 1947 the Sindhi Hindus did begin to leave, Gandhiji wrote: “If even a single Sindhi leaves Sindh, it will be a matter of shame to Mr. Jinnah as Governor-General.” He added: “The Sindh Hindus are first-class businessmen. Why are they running away to Bombay, Madras and other places? It will not be they who will be the losers, but Sindh. For they will make money for themselves, wherever they go. One finds Sindhis in South America. There is hardly any place in the world where Sindhis are not found. In South Africa they were making big money and gave of it liberally to the poor.”

Although the Sindhi leaders had the sweetest of relations with Gandhiji, be it said to their credit that they did not hesitate to speak up when they thought him wrong. Jethmal Parasram described the Khilafat as “aafat” (catastrophe). And when Gandhiji asked Choithram in 1930 what Jethmal thought of the proposed “Salt Satyagraha”, he told him: “Jethmal says that in 1920 you wanted freedom with balls of yarn; now you want it out of ladoos of salt.” Choithram reported that Gandhiji visibly slumped at the remark.

Gopinath had shot an Englishman, Mr. De. The AICC draft resolution condemned Gopinath’s action. An amendment praised Gopinath’s heroism. When Gandhiji opposed the amendment, Motilal Nehru and C.R. Das walked out. Gandhiji won the point, but in view of the walk-out, he said the amendment might be taken as passed. Thereupon, Choithram stood up on a “point of order” and asked: “How can a rejected amendment be taken as passed?” Gandhiji was shaken. With tears in his eyes, he said: `Choithram, who is like a child to me, is now raising points of order with me. Today I stand alone.” The point of order was drowned in the tears of Gandhiji, Choithram and Mohammed Ali, who now placed his cap at Gandhiji’s feet.

When there was an attempt on the life of Lord Irwin,. Gandhiji wanted the AICC to condemn it. Swami Govindanand opposed. In the vote that followed, Gandhiji won by only 38 votes in a house of about 700. Gandhiji graciously conceded: “the moral victory was with Swami Govindanand.”

In the AICC meeting in October 1934, Gandhiji moved an amendment to the Congress constitution, renaming the United Provinces as “Hind”, and the Central Provinces as “Mahakoshal”. Dr. Choithram opposed the amendment and said that UP could not be called “Hind”, which was the name cf the whole country.

Shri C. Rajagopalachari supported Choithram.

Gandhiji said that he had agreed to the change only because people complained that they had no Indian name for UP. Now that there was an objection he was withdrawing his amendment. However, the members pointed out that they had no objection to CP being renamed Mahakoshal. Gandhiji accepted the new amendment and said amidst general laughter: “You seem to grudge poor Jawaharlal, who is inside the Naini Jail. It was he who had suggested that UP should be called Hind.”

During his last days, Gandhiji had P.B. Chandwani, former deputy general manager of North-Western Railway, staying with him in the Birla House. On 20 January 1948, a bomb exploded during prayer-time, and tore away a section of the compound wall of Birla House. At the end of the prayer meeting, Gandhiji said he thought it was only some military firing practice in the distance. Thereupon, Chandwani said: “Bapu, that is neither truth nor non-violence.” Perhaps only a Sindhi ashram-mate could be that blunt.

When Partition came in spite of Gandhiji, he persuaded the Government of India to do everything for the refugees. He spoke to the Maharao of Kutch and got Kandla land for the Sindhu Resettlement Corporation. He told a Sindhi delegation, led by Dr. Choithram, on 30 January, 1948: “If there can be war for Kashmir, there can also be war for the rights of Sindhi Hindus in Pakistan.”

Professor Malkani met him only an hour before Gandhiji was shot. Malkani had been just appointed Additional Deputy High Commissioner to organise the migration from Sindh. Gandhiji gave him a resounding blessing-pat on the back with the words: “Take out everybody. See that you are the last to come out. And tell Khuhro I want to visit Sindh to re-establish peace. Let him consult Jinnah and inform me telegraphically.” When Malkani told him how the Hindus in Sindh had to wear “Jinnah Cap” and carry about an Urdu paper or Dawn to pass off as Muslims, for security reasons, he said he would mention it in his prayer meeting that evening. Alas, he died before he could visit Sindh — or expose `the excesses there!

1 Comment

Posted by on January 30, 2012 in Articals


Shetaan – Khalil Jibran

خليل جبران

پادري سمعان کي ماڻهو پنهنجو روحاني ۽ مذهبي پيشوا سمجھندا هئا، ڇاڪاڻ ته هو صغيره ۽ ڪبيره گناهن جي باري ۾ مفصل راءِ ڏيندو هو ۽ انهيءَ کان علاوه جنت، دوزخ ۽ مقامِ ڪفاره جي باري ۾ ته ڪلاڪن جا ڪلاڪ ليڪچر ڏيندو هو.

پادري سمعان اُتر لبنان جي هڪ ڳوٺ کان ٻئي ڳوٺ ۾ ويندو هو ۽ ماڻهن جي روحاني بيمارين جو علاج ڪندو هو ۽ وڏي ڪوشش ڪندو هو ته ويچارا ماڻهو شيطان جي دام ۾ نه ڦاسن.

هي بزرگ پادري شيطان جي خلاف مسلسل جنگ ۾ مصروف هو. ماڻهو هن روحاني پيشوا جو ڏاڍو احترام ڪندا هئا. هن جون ڳالهيون ۽ دعائون، سون ۽ چانديءَ جي عيوض به خريد ڪندا هئا. جڏهن پوک پچي ويندي هئي ته انهيءَ پادريءَ جو به ان ۾ حصو هوندو هو.

ــــــــــ ـــــــــ ــــــــــ ـــــــــ

سرءُ جي هڪ شام هئي.

پادري سمعان ڪنهن ڏوراهين ڳوٺ ڏانهن وڃي رهيو هو، جبلن جي وادين مان لنگھي رهيو هو ته اوچتو هڪ هنڌ، رستي جي پاسي کان دردناڪ رڙ ٿي. هُن جي قدمن کي ڄڻ بريڪ لڳي ويو. هُن ڏٺو ته هڪ اگھاڙو شخص پٽ تي پيو آهي ۽ هن جي زخمن مان رت وهي رهيو آهي. زخمي التجائيه انداز ۾ مدد لاءِ پڪارڻ لڳو:

”مون کي بچاءِ ـــــــ منهنجي دد ڪر ــــــ ادا! مون تي رحم کاءُ ـــــــــ آئون مري رهيو آهيان.“

پادري سمعان انهيءَ زخمي شخص کي ڏسي پريشان ٿي ويو. پنهنجو پاڻ ئي چوڻ لڳو:

”ڪهڙي خبر هي شخص ڪو ڌاڙيل هجي ــــــــ هن واٽهڙوئن کي ڦُرڻ جي ڪُشش ڪئي هوندي ۽ اُهي کيس زخمي ڪري ويا هوندا. جيڪيڏهن هي شخص مري پيو ته متان آئون ڦاسي پوان.“

اهو سوچي هو اڳتي وڌيو ـــــــ پر مجروح وري پڪاريو: ”مون کي هن حالت ۾ ڇڏي نه وڃ، آئون مري رهيو آهيان.“

پادري انهي سڏ تي وري بيهي رهيو ۽ ڪجھه سوچڻ لڳو ۽ اِهو سوچي ته هُو ڪنهن مستحق شخص جي مدد کان انڪار ڪري رهيو آهي، هن جا چپ ڏڪڻ لڳا ۽ هو وري پاڻ کي چوڻ لڳو:

”ادا! ٿي سگھي ٿو ته هي شخص انهن چرين مان هجي جيڪي جھنگن ۽ ويرانن ۾ رهندا آهن. مون کي هن جا زخم ڏسي خوف محسوس ٿي رهيو آهي . . . ۽ روحاني پيشوا جو اهو ڪم ته ڪونه ته هو جسماني زخمن جو به علاج ڪري.“ ائين چئي پادري وري اڳتي وڌيو.

موت جي ويجھو پهتل انهيءَ شخص، هڪ اهڙي ته دردناڪ دانهن ڪئي جو جبل به لُڏي ويا.

”منهنجي ويجھو اچ پادري . . . . اسين ته پُراڻا دوست آهيون . . . . آئون تو کي سڃاڻان ٿو . . . تون سمعان پادري آهين . . . هڪ نيڪ ماڻهو، ۽ آئون نه چور آهيان ۽ نه پاڳل آهيان . . . . منهنجي ويجھو اچ ۽ مون کي هن ويراني ۾ مرڻ لاءِ اڪيلو نه ڇڏ ــــــ اچ ــــ اچ . . . ته آئون تو کي ٻڌائيندس ته آئون ڪير آهيان.“

پادري انهيءَ شخص جي ويجھو ويو ۽ جھُڪي کيس غور سان ڏٺو ۽ محسوس ڪيو ته هن شخص جو حُليو ڪيڏو نه عجيب آهي. ذهانت سان گڏ مڪاري، سونهن سان گڏ بدنمائي ۽ بدي سان گڏ نيڪيءَ جا آثار ظاهر هئا.

پادري پوئتي هٽي پڇيو: ”تون ڪير آهين؟“

زخمن کان چُور ۽ موت کي ويجھو پهتل شخص جھيڻي آواز ۾ چيو: ”پادري صاحب! مون کان ڊپ نه ڪر . . . . ڇاڪاڻ ته اسين پراڻا دوست آهيون، مون کي سهارو ڏئي، ڪنهن ويجھي نديءَ تي هلي منهنجي زخمن کي ڌوئي صاف ڪر.“

پادري ٻيهر چيو: ”پهرين مون کي ٻڌاءِ ته تون ڪير آهين؟ آئون تو کي نٿو سڃاڻان، مون ته توکي ڪڏهن به ناهي ڏٺو.“

ان شخص ڏکاري انداز ۾ چيو: ”تون مون کي سڃاڻين ٿو، تو مون کي هزارين دفعا ڏٺو آهي ۽ منهنجي باري ۾ روزانو ڳالهيون ڪندو آهين، آئون توکي تنهنجيءَ جان کان به پيارو آهيان.“

پادريءَ دڙيندي چيو: ”تون ڪوڙو آهين . . . . تون فريبي آهين . . . . . مرندڙ ماڻهوءَ کي ڪوڙ نه ڳالهائڻ گھُرجي . . . . مون تنهنجو لعنتي چهرو ڪڏهن به ناهي ڏٺو، مون کي سچي ٻڌاءِ تون ڪير آهين؟ نه ته آئون تو کي انهيءَ حالت ۾ ڇڏي هليو ويندس.“

زخمي شخص ٿوري حرڪت ڪئي ۽ پادريءَ جي اکين ۾ غور سان ڏٺو. هن جي چپن تي هڪ پُراسرار مُرڪ تري آئي. هن ڳنڀير لهجي ۾ چيو: ”آئون شيطان آهيان . . . . !“

اهو ٻڌندي ئي پادريءَ کان رڙ نڪري وئي، جنهن تي پوري واديءَ جي ڪانگن کان به رڙ نڪري وئي. هن ٻيهر غور سان ڏٺو، هُن شخص جو نمونو بلڪل شيطان جي تصور جھڙو هو، جيڪا ڳوٺ جي گرجا گھر ۾ لڳل هئي.

تڏهن پادريءَ رڦندي چيو: ”خدا تعالى مون کي تنهنجي نڀاڳي صورت ڏيکاري ڇڏي آهي، جنهن ڪري منهنجي نفرت ۾ اڃان به واڌارو آيو آهي. آئون تو تي هميشه لعنت ڪندو هوس ۽ ڪندو رهندس. زخمي ۽ بيماريءَ ۾ ورتل رڍ کي ڪُهي ڇڏڻ گھرجي، متان اُها ٻين رڍن کي بيمار نه ڪر.“

شيطان جواب ڏنو: ”اي پادري! تڪڙو ۽ اُٻهڙو نه ٿي ۽ هيءُ قيمتي وقت اجاين ڳالهين ۾ نه وڃاءِ. منهنجي ويجھو اچ. منهنجي زخمن کي صاف ڪر. ڪٿي منهنجي جسم کان منهنجو روح الڳ نه ٿي وڃي.“

پادري کيس ٽوڪيندي چيو: ”جيڪي هٿ روزانو خدا جي عبادت لاءِ کڄن ٿا، سي دوزخ جي مٽيءَ مان ٺهيل ناپاڪ شيءِ کي ڪيئن ٿا ڇُهي سگھن. هڪ زمانو، مدت کان توتي لعنت ڪري رهيو آهي. تو کي مرڻ گھرجي . . . . تون انسانيت جو سڀ کان وڏو دشمن آهين ۽ نيڪين کي برباد ڪندڙ آهين.“

شيطان جي پاسي ۾ سور جي لهر اُٿي، هُن ٺونٺ جي ٽيڪ وٺندي چيو: ”تون نٿو ڄاڻين ته تون ڇا چئي رهيو آهين ۽ نه ئي تو کي انهي جرم جو احساس آهي. جيڪو تون پنهنجي خلاف ڪري رهيو آهين. مون ڏانهن ڏس . . . آئون تو کي پنهنجي ڪهاڻي ٻڌايان ٿو . . . اڄ آئون هن واديءَ ۾ اڪيلو وڃي رهيو هوس ته ملائڪن جي هڪڙي گروهه مون تي حملو ڪري زخمي ڪري ڇڏيو . . . انهن مان هڪڙي وٽ ٻه مُنهين تلوار هئي. جيڪڏهن تلوار نه هجي ها ته آئون هنن جو مقابلو ڪريان ها. اهو تلوار وارو ملائڪ شايد ميڪائيل هو. تلوار بازيءَ ۾ ماهر هو. آئون جي مڪر نه ڪريان ها ته هو منهنجو پڪ سان ڪم ئي لاهي ڇڏي ها.“

پادري سمعان آسمان ڏانهن نهاريندي چيو: ”ميڪائيل تي هزارين رحمتون هجن. هن انسانيت کي سندس بدترين دشمن کان نجات ڏياري.“

تڏهن شيطان احتجاج ڪندي چيو: ”انسان جي خلاف مون کي ايتري نفرت ڪانهي، جيتري تو کي پاڻ کان آهي. تون ميڪائيل کي پڪاري رهيو آهين، جنهن ڪڏهن به تنهنجي مدد ڪانهي ڪئي. تون منهنجي شڪست جي لمحن ۾ مون کي بُرو چئي رهيو آهين. جڏهن ته آئون هميشه تنهنجي اطمينان ۽ خوشيءَ جو باعث بڻيو آهيان. تون پنهنجي دعائن ۾ مون کي شامل نٿو ڪرين . . . ۽ مون سان همدردي ڪرڻ کان پاسو پيو ڪرين، جڏهن ته تون منهنجي هستيءَ جي سائي ۾ وڌيو ويجھيو آهين.“

”تو منهنجي زندگيءَ کي بهانو بنائي ڇڏيو آهي ۽ پنهنجي ڪاميابين لاءِ ڏاڪو ۽ پنهنجي عملن کي حق وارو قرار ڏيڻ لاءِ منهنجو نالو استعمال ڪيو آهي. منهنجو ماضي انهيءَ ڳالهه جو شاهد آهي ته توهان کي حال ۽ مستقبل ۾ به منهنجي ضرورت پوندي. ڇا تون دولت ميڙڻ ۾ پنهنجي خواهشن جي تڪميل ڪري چڪو آهين؟ ڇا تون منهنجي عظمت جو خوف ڏياري پنهنجي معتقدن کان سون ۽ چاندي گڏ ڪندو ناهين رهيو؟

جيڪڏهن اڄ تو مون کي مرڻ لاءِ ڇڏي ڏنو ته پوءِ سڀاڻ ڇا ڪندين؟ جيڪڏهن آئون نه هوندس ته تون ڪهڙو ڌنڌو ڪندين؟ ڪيترن ئي سالن کان تون انهن ڳوٺن ۾ گھمي رهيو آهين ۽ ماڻهن کي تاڪيد ڪري رهيو آهين ته منهنجي ڄار ۾ نه ڦاسن. ماڻهن انهيءَ نصيحت جي بدلي تو کي دينار ڏنا ۽ زمن جي پيداوار مان حصو ڏنو.

جيڪڏهن هُنن کي خبر پئجي وئي، ته هنن جو دشمن ختم ٿي ويو ته پوءِ تنهنجو ڇا ٿيندو؟؟ منهنجي زندگيءَ جي خاتمي سان گڏ، تنهنجو ڌنڌو به ختم ٿي ويندو ڇاڪاڻ ته ماڻهو گناهن کان محفوظ ٿي ويندا. تون ته پادري آهين. ڇا توکي انهي ڳالهه جي خبر ڪانهي ته شيطان جي ڪري ئي مذهب ٺهيا آهن.

۽ انهيءَ ڳالهه جو پرچار ڪري واعظن ۽ پادرين پنهنجين ٽجوڙين کي ڀريو آهي. ڀلا تون مون کي ڪيئن مرڻ ڏيندين، جڏهن ته تو کي انهيءَ ڳالهه جو پورو يقين آهي ته ائين ڪرڻ سان تنهنجو وقار، تنهنجي عبادتگاهه، تنهنجو گهر ۽ تنهنجو روزگار تباهه ۽ برباد ٿي ويندو.“

شيطان ڪجھه دير لاءِ ماٺ ٿي ويو ۽ ڪجھه سوچي وري چوڻ لڳو: ”پادري تون مغرور به آهين ۽ جاهل به . . . آئون تو کي عقيدي جي آکاڻي ٿو ٻڌايان، جنهن مان توکي انهيءَ حقيقت جي خبر پوندي ته اسين ٻئي هڪ آهيون ۽ اسان جو ضمير پاڻ ۾ وابسته آهي.“

”وقت جڏهن پهريون دفعو پاسو بدلايو ته انسان سج جي آڏو هٿ کڻي رڙ ڪندي چيو: ”انهيءَ آسمان جي پويان عظيم ترين محبوب ۽ رحم جي نظرن سان ڏسڻ وارو خدا آهي. پوءِ انسان سج ڏانهن پٺا ڪيا ۽ پنهنجي پاڇي کي زمين تي ڏسي چيو، انهيءَ زمين جي گھراين ۾ هڪڙو شيطان آهي، جنهن جو ڪم بدي ڏانهن وٺي وڃڻ آهي.“ پوءِ انسان پنهنجي غار ڏانهن هليو ۽ پاڻ سان ئي ڳالهائڻ لڳو: ”آئون ٻن جابر طاقتن جي وچ ۾ بيٺو آهيان. هڪ ته جتي مون کي پناهه وٺڻي آهي ۽ ٻي جنهن جي خلاف جنگ ڪرڻي آهي.“

”زمانا جلوس وانگر لنگھندا ويا ۽ انسان انهن ٻن طاقتن جي وچ ۾ بيٺو رهيو. هڪ جي ساراهه ڪندو رهيو، ڇاڪاڻ ته ائين ڪرڻ سان هو پاڻ ۾ بلندي محسوس ڪندو هو ۽ ٻئي تي لعنت ڪرڻ لڳو ڇاڪاڻ ته انهيءَ کان هو ڊڄندو هو، پر هن ڪڏهن به رحمت ۽ لعنت جي معنى کي سمجھڻ جي ڪوشش ڪانه ڪئي.“

”هو انهن ٻنهي جي وچ ۾ انهيءَ وڻ وانگر هو، جيڪو بهار *۽ خزان جي وچ ۾ هجي . . . . ڪڏهن ٽڙندو هجي ته ڪڏهن سُڪندو هجي.“

”جڏهن تمدن جي شروعات ٿي ته ڪٽنب ٺهيا، پوءِ قبيلا وجود ۾ آيا ۽ پوءِ سوچ ۽ همت آهر ڌنڌا ورهايا ويا. هڪڙو قبيلو هارپو ڪرڻ لڳو، ته ٻيو گھر اڏڻ لڳو. ڪن ڪپڙو ٺاهڻ شروع ڪيو، ته ڪي رزق جي تلاش ۾ نڪري پيا. آخرڪار تقدس جو ظهور ٿيو. هي پهريون طريقو هو جيڪو ماڻهن اپنايو، جنهن لاءِ هن کي ايڏي گھُرج به نه هئي.“

گھڙي پل لاءِ شيطان ماٺ ڪئي. پوءِ هن وڏو ٽهڪ ڏنو جنهن سان خالي وادي لُڏي وئي. پوءِ هن کي پنهنجي زخمن ۾ سُور محسوس ٿيو ۽ هن پنهنجو هٿ زخمن تي رکي ڇڏيو. ٿورو سڪون محسوس ڪرڻ کانپوءِ هن چيو: ”سڀني کان پهرين قبيلي ۾ هڪڙو شخص هو، جنهن جو نالو هو دانشمند. آئون نٿو ڄاڻان ته اهو نالو مٿس ڪيئن پيو. هو هڪ ذهين ماڻهو هو. هن کي هر ڪاهڻ، گھر اڏڻ، مال چارڻ ۽ مزدوري ڪرڻ جھڙن ڪمن کان نفرت هئي، ڇاڪاڻ ته هو سهل پسند هو . . . ۽ انهن ڏينهن ۾ مزدوري کان سواءِ کاڌو حاصل ڪرڻ مشڪل هو، تڏهن اهو شخص ڪيترا ئي ڏينهن بکيو رهيو.“

هڪ رات جڏهن قبيلي جا ماڻهو سردار جي جھوپريءَ جي آسپاس بيٺا هئا ۽ ڏينهن جي ڪمن ڪارن متعلق ڳالهيون ڪري رهيا هئا ته، هڪ شخص حيرت مان ڇرڪ ڀري چيو، ”هو ڏسو چنڊ ڏانهن . . . رات جي ديوتا جو چهرو ڪارو ٿي رهيو آهي.“ هجوم آسمان ڏانهن نهاريو ۽ خوف ۽ هراس مان رڙيون ڪرڻ لڳا. چنڊ ويتر ڪارو ٿي رهيو هو ۽ رات جي پکڙيل چانڊوڪي به اونداهيءَ ۾ بدلجي رهي هئي.“

تڏهن دانشمند اڳتي وڌيو. هن جو چنڊ گرهڻ اڳ به ڏٺل هو ۽ هُن کي انهيءَ بابت ڄاڻ به هئي، تڏهن هن موقعي جو فائدو ورتو. هو ماڻهن جي هجوم جي وچ ۾ بيهي هڪل ڪري چوڻ لڳو؛ ”گوڏن ڀر ڪِري پئو ۽ عبادت ڪريو. اونداهيءَ جي مڪار ديوتا ۽ چنڊ ديوتا ۾ لڙائي ٿي رهي آهي. جيڪڏهن مڪار ديوتا کٽي ويو ته پوءِ سڀني جي تباهي يقيني آهي ۽ جيڪڏهن رات جو ديوتا چنڊ کٽي ويو ته اسين به زندهه رهنداسين . . . هاڻ عبادت ۾ مشغول ٿيو ۽ پيشانيءَ کي زمين تي گسايو . . . اکيون بند ڪريو ۽ آسمان ڏانهن نه ڏسو. جنهن به انهن ديوتائن جو ملاکڙو ڏٺو سو انڌو ٿي ويندو. يا چريو ۽ پاڳل ٿي ويندو. دل ۽ جان سان دعا گھرو، ڇاڪاڻ ته مڪار ديوتا اسان جو پراڻو دشمن آهي.“

انهيءَ ويل دانشمند چوندو رهيو ۽ هٿ جون ڳالهيون ٺاهينديون رهيو ۽ هن اهڙا ته قصا ۽ ڪهاڻيون ٻڌايون جيڪي انهن ڪڏهن نه ٻڌيون هيون. هُن اهڙيءَ طرح ماڻهن کي دير تائين ڳالهين ۾ مُنجھايو، تان جو چنڊ گرهڻ ختم ٿيو ۽ چنڊ ٻيهر آب ۽ تاب سان چمڪڻ لڳو، تڏهن دانشمند وڌيڪ بلند آواز ۾ چيو: ”هاڻ اُٿو . . . . ڏسو رات جي ديوتا پنهنجي دشمن کي ماري مات ڪيو ۽ هُن پنهنجو سفر ٻيهر ستارن سان گڏ شروع ڪيو آهي. اهو ياد رکو ته اهو سڀ ڪجھه توهان جي دعائن جو اثر آهي. جو چنڊ ديوتا فتح حاصل ڪئي آهي. هاڻ هو ڏاڍو خوش آهي ۽ اڳ کان وڌيڪ روشن پڻ.“

ماڻهو مٿي اُٿيا ۽ چنڊ ڏانهن ڏسڻ لڳا. هنن جو خوف اطمينان ۾ ۽ گٻراهٽ خوشيءَ ۾ بدلجي وئي. لوهي چادرن کي انهن ساز بنايو ۽ انهن جا گيت واديءَ ۾ گونجڻ لڳا.

هڪ رات قبيلي جي سردار، دانشمند کي پاڻ وٽ گھُرائي چيو: ”تو اهو ڪارنامو انجام ڏنو آهي، جيڪو ٻئي جي وَس جي ڳالهه نه هئي . . . تون ڳجھن اسرارن کان واقف آهين. آئون پنهنجي قبيلي جي مرضيءَ موجب توکي قوم جو سردار ٺاهيان ٿو. مون کان پوءِ تون ئي سڀني جو وڏو آهين. آئون قبيلي ۾ سڀني کان وڌيڪ طاقتور آهيان ۽ تون سڀني کان وڌيڪ عقلمند . . . تون ديوتائن ۽ قبيلي جي وچ ۾ رابطو ڪندڙ آهين. تون قبيلي جي خواهشن ۽ آرزوئن جي ترجماني ڪندين. ماڻهن کي تعليم ڏيندين، ته ديوتائن جي محبت ڪيئن حاصل ڪري سگھجي ٿي.“

تڏهن دانشمند يقين ڏياريو: ”ديوتا جيڪو ڪجھه رات جو خواب ۾ يا الهام ۾ مون کي سمجھائيندو، آئون سو ڏينهن ۾ قبيلي وارن کي ٻڌائي ڇڏيندس. آئون ديوتائن ۽ توهان جي وچ ۾ ڄڻ ڏاڪو آهيان.“

سردار کي دانشمند جي ڳالهه تي يقين اچي ويو، تڏهن هُن دانشمند کي، ٻه گھوڙا، ست گابا، ستر رڍون ۽ ستر گھيٽا ڏنا ۽ چيو، ”قبيلي جا ماڻهو تو لاءِ مضبوط جڳهه ٺاهيندا ۽ هر فصل جي بٽئي وقت تنهنجو حصو توکي پيش ڪندا ته جيئن تون باعزت ۽ پُروقار آقا وانگر زندگي گذارين.“

دانشمند اُٿيو ۽ وڃڻ لڳو ته سردار ڪجھه سوچي چيو: ”تون جنهن کي انساني ديوتا چئي رهيو هئين، اهو ڪير آهي ۽ اهو ديوتا ڪير هو جيڪو چنڊ ديوتا سان وڙهي رهيو هو؟ اسان ته اڄ تائين انهيءَ جي باري ۾ ڪونهي ٻڌو.“

دانشمند پنهنجي پيشانيءَ تي هٿ گھمايو ۽ چيو: ”منهنجا معزز سردار! هيءَ انهيءَ وقت جي ڳاهه آهي، جڏهن انسان به اڃان پيدا نه ٿيو هو. سڀئي ديوتا ستارن جي وسيع وادين ۾ اطمينان سان زندگي گذاري رهيا هئا. ديوتائن جو به ديوتا انهن جو بزرگ هو ۽ هو اُهي ڳالهيون به ڄاڻندو هو، جيڪي ٻيا ديوتا نه ڄاڻندا هئا ۽ اهڙيون ڳالهيون ڪندو هو، جيڪي ٻيا نه ڪري سگھندا هئا.“

”ٻارهين زماني جي ستين باب ۾ ”بهتار“ وڏي ديوتا جي مقابلي ۾ اچي ويو، ڇاڪاڻ ته هُو وڏي ديوتا کان نفرت ڪندو هو. هن سرڪشي ڪئي ۽ چيو: ”تون ڪائنات جو مختيار ڪل بڻيو ويٺو آهين ۽ انهيءَ جا ڳجهه اسان کان لڪائين ٿو، ڇا اسين تنهنجو اولاد ناهيون جيڪي تنهنجي وجود ۽ عقل جا برابر جا حصيدار آهن.“

ديوتائن جو ديوتا ڪاوڙ ۾ اچي ويو ۽ چيائين: ”آئون اها عظيم طاقت پاڻ وٽ رکندس ۽ انهن ڳجھن کي ڪنهن تي به ظاهر نه ڪندس، ڇاڪاڻ ته آئون ئي ابتدا آهيان ۽ آئون ئي انتها به !“

بهتار جواب ڏنو: ”بزرگ ديوتا! جيڪڏهن تو پنهنجي قوتن ۾ مون کي ڀاڱي ڀائيوار نه ڪيو ته آئون ۽ منهنجو ايندڙ نسل بغاوت تي مجبور ٿينداسين.“

تڏهن ديوتائن جو ديوتا غضبناڪ ٿي ويو ۽ هُن بهتار جي باغي روح کي آسمان جي بلندين مان هيٺ خبيث روحن جي مسڪن ۾ اڇلي ڇڏيو، تڏهن هُن قسم کاڌو ته پنهنجي ابن ڏاڏن خلاف جنگ ڪندو ۽ انهن سان به، جيڪي انهن جا پوئلڳ هوندا. ائين چئي دانشمند خاموش ٿي ويو.

تڏهن سردار ٿڌو ساهه ڀري چيو: ” اوهه! ته انهيءَ خبيث ديوتا جو نالو بهتار آهي.“

پوءِ دانشمند چيو: ؟هي جڏهن بلندين ۽ اوچاين تي پرواز ڪندو هو ته هِن جو نالو اِهو هو، پر جڏهن هو پستين ۾ لهي ويو ته هُن ڪيترائي نالا بدلايا، جن ۾ بليال، زميل، اهرمن، عزازيل مارح ابدون ۽ شيطان جا نالا مشهور آهن.“

سردار شيطان جو نالو ڪيترائي ڀيرا ڏڪندي ورجايو، ۽ چوڻ لڳو: ”شيطان اسان کان ايڏي نفرت ڇو ٿو ڪري؟“

دانشمند وراڻيو: ”هو انسان کان انهيءَ لاءِ نفرت ڪري ٿو جو انسان هُن جي ڀيڻين ۽ ڀائرن جو اولاد آهي.“

”انهيءَ جو مطلب ته انسان ۽ شيطان پاڻ ۾ سؤٽ آهن.“

دانشمند مُذبذب لهجي ۾ چيو: ”ها آقا! پر هو انسانن جو وڏو دشمن آهي، جيڪو انهن جي ڏينهن ۾ رنج و غم ۽ رات ۾ خوفناڪ خواب شامل ڪري ٿو. هو ماڻهن جي گھرن تي طوفان آڻي ٿو ۽ انهن جي فصلن کي تباهه ڪري ڏڪار آڻي ٿو. انهن جي مال ۾ بيماريون وجھي ٿو ۽ انسان کي تڪليف ۾ ڏسي، هُو هڪڙي ٽنگ تي خوشيءَ مان نچندو آهي. اسان کي هن کان بچڻ لاءِ غور ڪرڻ ۽ فڪر ڪرڻ گھرجي. هُن جا گھَٽَ گھَٽَ تي ڄار وڇايل آهن. اسان کي انهن کان پاڻ کي بچائڻ جي ڪوشش وٺڻي آهي.“

سردار پنهنجو ڪنڌ جھُڪائي ڇڏيو ۽ آهستي چوڻ لڳو: ”هاڻ مون کي سڄي خبر پئجي وئي ته ڪيئن هڪ قوت اسان جي زندگيءَ ۾ طوفان برپا ڪري ٿي. اڄ جيڪو راز مون تي کُليو آهي، اهو قبيلي وارن کي ٻڌائيندس . . . ۽ اي دانشمند! توکي اڃان به وڌيڪ عزت بخشي ويندي، ڇاڪاڻ ته تو هڪ طاقتور دشمن جو راز بي نقاب ڪيو آهي ۽ بديءَ جي رستي جو ڏس ڏنو آهي ته جيئن قبيلي وارا ڀٽڪي نه وڃن.“

دانشمند پنهنجي سردار کان موڪلائي پنهنجي خيمي ۾ آيو ۽ پنهنجي انهيءَ دانائيءَ تي ڏاڍو خوش ۽ خرم هو. انهيءَ رات دانشمند کانسواءِ قبيلي جا سڀ ماڻهو ۽ سردار سڄي رات ڊيڄاريندڙ خواب ۽ خوفناڪ روح ڏسندا رهيا.


شيطان ڪجھه دير لاءِ خاموش ٿي ويو. پادري سمعان حيرت مان شيطان کي ڏسي رهيو هو. پادري جي چپن تي موت جي ڦڪي مُرڪ ظاهر ٿي. شيطان پنهنجي ڳالهه جاري رکي: ”اهڙيءَ طرح زمين تي الوهيت نازل ٿي ۽ منهنجي هستيءَ جي ضرورت انهيءَ کي پيش آئي. دانشمند پهريون ماڻهو هو جنهن منهنجي ظلم کي روزگار بنايو . . . . ۽ دانشمند جي مرڻ کانپوءِ اهو ڌنڌو سندس نسل جاري رکيو ۽ کيس زور وٺايو. ايتري قدر جو اهو پيشو مقدس بنجي ويو. هي انهن ماڻهن جو ڌنڌو آهي، جن جا ذهن پختا، روح ڀلا ۽ دليون پاڪ ۽ صاف آهن، ۽ هنن جي تصورن جي دنيا وسيع آهي.“

”بائيبل ۾ ماڻهو هڪ پوڄاريءَ آڏو ست سجدا ڪندا هئا، جيڪو پنهنجي منترن سان منهنجو مقابلو ڪندو هو. نينوا ۾ انهيءَ ماڻهو کي انسان ۽ خدا ۾ رابطي جو ذريعو سمجھيو ويندو آهي. تبت ۾ انهي شخص کي سج ۽ چنڊ جو پٽ سمجھيو ويندو هو، جيڪو مون سان وڙهندو هو ۽ بابلوس، ايفاسون ۽ انطاڪير ۾ ماڻهو مون سان مقابلو ڪندڙ جي قدمن ۾ پنهنجا ٻچا قربان ڪندا هئا.“

”بيت المقدس ۽ روما ۾ ماڻهو انهن هستين تان پنهنجيون جانيون فدا ڪندا هئا، جيڪي مون کان نفرت ڪندا هئا ۽ پوري طاقت سان منهنجو مقابلو ڪندا هئا.“

”جيڪڏهن آئون نه اچان ها ته عبادتگاهون وجود ۾ نه اچن ها، وڏا وڏا مينار ۽ محل به منهنجي ڪري ٺاهيا ويا. آئون اهو حوصلو آهيان جيڪو انسان جي ذهن ۾ ارادو پيدا ڪري ٿو ۽ خيال ۾ جدت آڻي ٿو. آئون اهو هٿ آهيان جيڪو انسان جي هٿ کي حرڪت ۾ آڻي ٿو. آئون شيطان آهيان زنده پائنده ــــــــ آئون اهو شيطان آهيان، جنهن سان انسان انهيءَ لاءِ وڙهندو آهي، ته جيئن زنده رهي سگھي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هُن منهنجي خلاف جدوجھد ختم ڪئي، ته ڪاهلي انهن جي ذهنن، دلين ۽ روحن کي مرده ڪري ڇڏيندي.

آئون اُهو مست طوفان آهيان جيڪو مرد جي ذهن ۾ ۽ عورت جي دل ۾ هُل هنگامو پيدا ڪري ٿو، ۽ مون کان اهي خوفزده ٿي اُهي عبادتگاهن جو رخ رکن ٿا ته جيئن مون تي لعنت ملامت ڪن. يا وري خبيث هنڌن تي وڃي منهنجي قوت ارادي جا مطيع ٿي ڪري، مون کي خوش ڪن ٿا. اهو راحب جيڪو رات جي خاموشيءَ ۾ مون کان پري رهڻ لاءِ دعا ٿو ڪري، سو انهيءَ بازاري عورت وانگر آهي، جيڪا مون کي پنهنجي عشرتگاهه ۾ سڏي ٿي. آئون شيطان آهيان. هڪ جاوداني ۽ ابدي طاقت.“

”راحب خانن ۽ خانقاهن جو معمار آئون آهيان، جنهن خوف جي بنيادن تي انهن کي تعمير ڪيو، مئخانن ۽ عشرتگاهن کي به مون نفرت ۽ خواهش جي پيڙهه تي قائم ڪيو. جيڪڏهن آئون زنده نه رهان، ته هن دنيا ۾ خوف ۽ خوشي جو وجود باقي نه رهي ۽ انهن جي نه هجڻ ڪري انسان جي دل مان خواهشون، اميدون ۽ تمنائون ختم ٿي وڃن. زندگي صرف ڪو ڍونگ ۽ بي حس شيءِ رهجي وڃي. ڪنهن اهڙي ساز مثل، جنهن جون تارون ڇڄي پيون هجن. آئون شيطان آهيان زنده پائنده.

آئون مڪر ۽ فريب، دغا دولاب ۽ حيلي بازي لاءِ الهام آهيان. جيڪڏهن اهي شيون هِن دنيا مان خارج ڪري ڇڏجن ته پوءِ انساني معاشرو ڪنهن اهڙي برباد فصل وانگر هوندو جنهن ۾ صرف نيڪيءَ جا ڪنڊا وڃي باقي بچندا. آئون شيطان آهيان ــــــ زنده پائنده.

آئون ڏوهه جو ماءُ پيءُ آهيان . . . . جيڪڏهن ڏوهه باقي نه رهيو ته پوءِ گناهه جو مقابلو ڪندڙ به باقي نه رهندا ۽ ختم ٿي ويندا. آئون هر بديءَ جو قلب آهيان. ڇا تون چاهين ٿو ته منهنجي ساهه نڪرڻ سان انساني زندگيءَ جي حرڪت به ختم ٿي وڃي؟ ڇا تون مونکي مرڻ لاءِ هتي اڪيلو ڇڏي ويندين؟ ڇا تون اُهي رشتا ٽوڙي ويندين جي اسان جي وچ ۾ آهن؟ اي پادري! مون کي انهيءَ ڳالهه جو جواب ڏي.“

پادريءَ جو ڪنڌ جھُڪي ويو ۽ هو ڪنهن وڏي سوچ ۾ ٻڏي ويو. هن جو رنگ ڦِڪو ٿي ويو، ڪنهن بت مثل. شيطان پنهنجي چمڪندڙ اکين سان پادري سمعان کي ڏٺو ۽ ڏڪندڙ آواز ۾ چيو: ”آئون بلڪل سامت ۾ ناهيان. منهنجي غلطي هئي، جو مون پنهنجيون آخري قوتون انهن ڳالهين ۾ وڃايون، جن کان تون اڳ ئي واقف هئين. هاڻ تنهنجي مرضي . . . جي چاهين ته منهنجي دوا ۽ درمل ڪرڻ لاءِ مون کي گھر کڻي هل يا پوءِ مرڻ لاءِ هتي ڇڏي وڃ.“

پادري سمعان جي جسم ۾ ڏڪڻي پيدا ٿي ۽ هن خادمانه لهجي ۾ چيو، ”مون تي اهي راز ظاهر ٿي ويا آهن جن کان آئون ڪلاڪ اڳ واقف نه هوس. مون کي پنهنجي جهالت جو اعتراف آهي. مون کي معاف ڪر، مون کي خبر آهي ته تنهنجو وجود ترغيب ڏئي ٿو ۽ ترغيب ئي اهڙو ماپو آهي، جنهن سان خدا انسانن جي روحن کي ماپي ٿو. هيءَ هڪ ساهمي آهي جنهن ۾ روحن جو وزن ٿئي ٿو. مون کي يقين ٿي ويو آهي ته جيڪڏهن تون مري وئين ته ترغيب نابود ٿي ويندي ۽ انهيءَ جي خاتمي سان هڪ مثالي قوت قبر ۾ لهي ويندي، جيڪا انسانن کي سربلند ۽ هوشيار ڪري ٿي.“

”تو کي زندهه رهڻو پوندو. جيڪڏهن تون مري وئين ۽ ماڻهن کي خبر پئجي وئي ته تون مري چڪو آهين ته انهن جي ذهنن مان دوزخ جو تصور ختم ٿي ويندو، اهي عبادت ڇڏي ڏيندا ۽ پوءِ ته ڪوبه گناهه . . . گناهه نه رهندو. تنهنجو زندهه رهڻ تمام ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته تنهنجي زندگيءَ ۾ ئي انسانيت جي نجات جو راز لڪل آهي. جيستائين منهنجو تعلق آهي ته آئون تنهنجي نفرت کي انسان جي محبت جي مقابلي ۾ قربان ڪري سگھان ٿو.“

شيطان ٽهڪ ڏنو ۽ زمين به لُڏي وئي، پوءِ هن چيو: ”تون ڪيڏو نه ذهين ماڻهو آهين پادري، ۽ تون مذهبي معاملن تي ڪيڏو عبور رکين ٿو. تو پنهنجي علم ذريعي ڪيترو جلدي محسوس ورتو، ته منهنجي زندگي ڪيڏي نه ضروري آهي ۽ انهيءَ ڳالهه کي ته آئون به سمجھي نه سگھيو هوس، پر هاڻ هڪ ٻئي کي سمجھي ويا آهيون.“

”منهنجا ڀائر، منهنجي ويجھو اچ . . . . هر طرف اونداهي وڌڻ لڳي آهي ۽ هن واديءَ جي واريءَ ۾ منهنجو اڌ رت جذب ٿي ويو آهي، ۽ هاڻ منهنجي زخمي جسم ۾ ڪجھه به باقي ناهي رهيو. جيڪڏهن تو مدد نه ڪئي، ته هن شڪسته هڏن جي پڃري کي موت ڳريءَ قيمت ۾ خريد ڪري وٺندو.“

پادري سمعان، پنهنجون ٻانهون مٿي ڪيون ۽ شيطان جي ويجھو وڃي، هُن کي ڪلهنت تي کنيو ۽ پنهنجي گھر ڏانهن هلڻ لڳو.


انهن وادين جي وچ ۾ جتي خاموشيون ۽ اونداهيون جاڳي پيون هيون، اُتي پادري سمعان، اهو سنگين بار کنيو پنهنجي گھر ڏانهن وڃي رهيو هو.

هن جا ڪارا ڪپڙا ۽ سفيد ڏاڙهي رت ۾ ڀريل هئي ۽ هو اڳتي وڌي رهيو هو. ۽ هن جي چپن مان شيطان جي زندگيءَ لاءِ دعائون نڪري رهيون هيون.

Leave a comment

Posted by on January 27, 2012 in Stories


Dohari – Khalil Jibran

خليل جبران

ھڪ نوجوان رستي تي ويٺو پني رھيو ھو، ٿلھو متارو نوجوان جنھن کي بک بيجان ڪري ڇڏيو ھو، ھو رستي جي موڙ وٽان ايندڙ ويندڙ جي سامھون ھٿ ڦھلائي رھيو ھو، بک جي تڪليف جو دکڙو روئي رھيو ھو.

رات پنھنجا خيما کوڙيا نوجوان جا چپ ٺوٺ ٿي ويا ۽ زبان زخمجي پيس، پر ھٿ پيٽ جيان خالي رھيس.

ھو اٿيو ۽ شھر کان ٻاھر نڪري ويو اتي وڻن جي جھنڊ ۾ ويھي سڏڪا ڀري روئڻ لڳو. تنھن کان پوءِ ھن پنھنجون اکيون آسمان طرف کنيون نج تي لڙڪن جو پردو پيل ھو ۽ بک سندس دل کرچي رھي ھئي. ھن چيو؛

پالڻھار! مان سيٺ وٽ ڪم جي ڳولا ۾ ويس ھن منھنجي بدن تي مٽي لڳل ڏسي مون کي ٻاھر ڪڍرائي ڇڏيو. مون اسڪول جو دروازو کڙڪايو، پر ھٿين خالي ھئڻ سبب اندر گھڙڻ نه ڏنئون. مون فقط ٽن وقتن جي ماني تي نوڪري ڪرڻ ٿي چاھي، پر منھجي بدقسمتي، جو ان کان به محروم رھيس. پوءِ مجبور ٿي پنڻ جي ڪوشش ڪيم، پر منھنجا رب ! تنھنجن بندن مون طرف ڏٺو ۽ اھو چئي اڳيان وڌي ويا ته ”ھن ٿلھي متاري ھڏ حرام کي خيرات ڏيڻ جائز ڪونھي.

”پالڻھار! منھنجي ماءُ مونکي تنھنجي حڪم سان جنميو ۽ ھاڻي تنھنجي وجود جي آڌار تي جيئرو آھيان ! پوءِ ماڻھو مون کي ماني جو ڳڀو ڇو ڪونه ٿا ڏين؟ جڏھن ته آئون تنھنجي نالي تي ٿو گھران.“ ڏکاري نوجوان جو چھرو بيچين ٿي ويو ۽ اکيون الائن جيان ٻرڻ لڳس . ھو اٿيو ۽ سڪل ٽارين مان ٿلھو ڏنڊو کنيائين ۽ شھر طرف اشارو ڪندي اُچي آواز ۽ چيائين؛

”مون پگھر جي پورھئي عيوض زندگي طلب ڪئي . پر اھا نه مليم ، ھاڻي مان ٻانھن جي ٻل تي زندگي حاصل ڪندس . مون محبت جي نالي تي ماني مڱي، پر انسانن ڪو ڌيان نه ڌريو ۽ ھاڻي آئون ظلم ۽ سرڪشي جي نالي تي رڳو ماني ئي نه پر ٻيو ڪجھه به کانئس گھرندس ۽ ھو ڏيڻ تي مجبور ٿيندو.”

ڳپل عرصو گذري ويو. نوجوان ھارن جي لاءِ ڪنڌ ڪپيندو رھيو ۽ پنھنجي لالچ جا محل اڏڻ جي لاءِ لڳاتار روحن جا ھيڪل ڊاھيندو رھيو . ايستائين جو سندس دولت بي انداز ۽ بھادري عام ٿي وئي . ملڪ جا ڌاڙيل کيس ڀائڻ لڳا ۽ حڪومت جا ڪارندا سندس نالي کان ڪنبڻ لڳا . نيٺ بادشاھه ھن شھر ۾ کيس پنھنجو نائب مقرر ڪري پنھنجي خاص حلقي ۾ شامل ڪري اعليٰ عھدي تي فائز ڪري ڇڏيو.

اھڙي طرح انسان پنھنجي ڪنجوسي سبب مسڪين کي بدمعاش ۽ پنھنجي سنگدلي جي ڪري امن پسند کي قاتل بنائي ٿو ڇڏي.

Leave a comment

Posted by on January 27, 2012 in Stories


Joker of Star Circus – Amar Jaleel

اسٽار سرڪس جو جوڪر
امر جليل

مان ۽ مون جهڙا ڪجهه ٻيا ماڻهو (جيڪي پاڻ بيمار رهندا آهن، جن جا مائٽ بيمار رهندا آهن.) ڳوٺ حاجي ساوڻ ڦلپوٽو مانڌياڻيءَ کان ٻاهر ڀرتو، والي بال ميدان وٽ، خيراتي گشتي دواخاني واري لاريءَ جو انتظار ڪري رهيا هئاسين.
ڪجهه ماڻهو پاڻ بيمار هئا ۽ پنهنجي لاءِ دوا وٺڻ آيا هئا. ڪجهه ماڻهن جا مائٽ مٽ بيمار هئا ۽ هو پنهنجن مائٽن لاءِ دوا وٺڻ آيا هئا. جيڪي شخص بيمار هئا سي وڻن جي ڇانوَ ۾ گوڏا اُڀا ڪري اوڪڙون ويٺا هئا. ڪجهه شخص ٻئي هٿ مٿي تي رکي ويٺا هئا ۽ جهوٽا کائي رهيا هئا. جيڪي وڌيڪ بيمار هئا، سي واڻ ڇڳل کٽن تي ڪن ڪڍي پيا هئا. ڪجهه مريض، جيڪي مرڻ ڪنڌي تي هئا، تن کي جيئرو رهڻ جي تمنا ٻين کان وڌيڪ هئي، ۽ رکي رکي گشتي دواخاني جي لاريءَ متعق پڇاڳاڇا ڪري بيهوش ٿي پئي ويا.
خيراتي گشتي دواخاني جي لاري هفتي ۾ هڪ دفعو جمعي ڏينهن، ڪنهن به وقت، اسان جي ڳوٺ حاجي ساوڻ ڦلپوٽو مانڌياڻيءَ ۾ ايندي آهي. اسان اَسـُـر کان وٺي اڌ رات تائين لاريءَ جو انتظار ڪندا آهيون. دير مدار سهي، پر لاري اسان جي ڳوٺ ضرور ايندي آهي ۽ اسان منجهان هر هڪ کي ڪونر دوا جو ڀري ڏيئي ويندي آهي.

گشتي دوا خاني ۾ ٻه ماڻهو ايندا آهن. هڪ ميرو، گدلو، بڇڙو ۽ ڀوتن جهڙو ڊرائيور، جيڪو بس بيهارڻ کانپوءِ ڪمپائونڊر ٿي پوندو آهي، ۽ ٻيو ڊاڪٽر صاحب هوندو آهي. ڊاڪٽر صاحب سنهڙو، سـُـڪل ۽ هيڊ جهڙو هوندو آهي. هو ڏسڻ ۾ هوبهو چچي، يعني ڪرڙيءَ جهڙو آهي ۽ سڄو ڏينهن پان چٻاڙيندو رهندو آهي. سندس وات به چچيءَ جهڙو وڏو، ويڪرو ۽ چپن بنا آهي. هو مريضن کي دوا نه ڏيندو آهي، پر شمع ۽ رومان معمه حل ڪندو آهي. اسان کي دوا گشتي دواخاني جو ڊرائيور ڏيندو آهي، جيڪو لاري بيهارڻ کانپوءِ ڪمپائونڊر ٿي پوندو آهي.
انهن ڏينهن ۾ منهنجي ماءُ کي هڪ عجيب بيماري ٿي پيئي هئي. هوءَ آسمان ڏانهن هٿ کڻي واڪا ڪندي هئي، سڏڙا ڪندي هئي ۽ احتجاج ڪندي هئي. (اها بيماري کيس اڃا به آهي. علاج هلندڙ اٿس.) هوءَ ڪنهن ڪنهن وقت رڙيون ڪري روئيندي به هئي. سندس عجيب بيماريءَ کان وڌيڪ جنهن ڳالهه سڀني کي حيرت ۾ وجهي ڇڏيو هو، سا اها هئي، ته منهنجيءَ ماءُ اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب پڙهڻ شروع ڪيا هئا. هوءَ ٺـِـپُ ڄٽي هوندي هئي. الف کي لڪڻ سمجهندي هئي. اهڙيءَ عورت جڏهن ڪتاب ۽ اخبارون پڙهڻ شروع ڪيون، تڏهن سڄي ڳوٺ جا طاق لڳي ويا. جهٽ پٽ فتويٰ ڏني ويئي ته امان منجهه ڪو پڙهيل ڳڙهيل جن، (جيڪو گريجوئيٽ کان گهٽ نه هوندو)، داخل ٿي ويو آهي ۽ ويٺو کيس پڙهائي ۽ پڄرائي.
امان جو جن ڪڍڻ لاءِ وڏن وڏن جادوگرن، ڀوپن ۽ ٽوڻا ڦيڻا ڪندڙن کي گهرايو ويو. سڀني ساڳي صلاح ڏني، ته جيستائين امان کي ماري اڌ مئو نه ڪبو، تيستائين جن منجهانئس ديرو نه ڪڍندو ۽ هوءَ واڪا ڪري دنيا جو سک آرام ڦٽائيندي رهندي.
ڀوپن جي چوڻ تي اسان جي مائٽن امان کي ڏنهن رات ڪٽڻ شروع ڪيو. ماري ماري، هڏ گڏ چٿي چور ڪري ڇڏيائونس، پر هن واڪا ڪرڻ ۽ روئڻ پڙهڻ نه ڇڏيو. انهن ئي ڏينهن ۾ مان حيدرآباد مان ڳوٺ حاجي ساوڻ ڦلپوٽو مانڌياڻيءَ موٽيو هوس. جڏهن امان کي دهل وانگر ڪٽجندي ڏٺم، تڏهن ڀوپن کي چيو هوم: “يار ترسو. منهنجي ماءُ جو خانو خراب نه ڪريو. مان اجهو هينئر شهر مان تلوار هڻي، يعني گراجوئيٽ ٿي موٽيو آهيان. منهنجي ماءُ ۾ جن ٻن ڪونهي. ويهين صديءَ ۾ ويچارا جن هتان ڪوچ ڪري ويا آهن. مان پنهنجي ماءُ جو علاج پاڻ ئي ڪرائيندس.
ڀوپن مون کي ڪافر سمجهي، منهنجي ماءُ جو علاج (مار ۽ موچڙو) بند ڪري ڇڏيو. تڏهن کان مون امان جو علاج گشتي خيراتي شفاخاني مان ڪرائڻ شروع ڪيو، جيڪو اڃا تائين هلندڙ آهي.
شروعات ۾ ڊرائيور، جيڪو ڪمپائونڊر ٿي پوندو آهي، تنهن منهنجي ماءُ کي تپاسيو. اڍائي سيڪنڊ کن جاچڻ کانپوءِ، مون کي چيو هئائين تنهنجي ماءُ کي ڄڀ تي ڪينسر ٿي پيو آهي، تنهن ڪري سندس زبان تارونءَ وٽان ڪپڻي پوندي.
سندس فيصلو ٻڌي مان ڏڪي ويو هوس. عرض ڪيو هوم: “ڪمپائونڊر شهنشاهه، خدا جي واسطي ٻيو ڪو علاج ٻڌا”، ٻيلي، منهنجي ماءُ جي زبان نه ڪپ.”
پوءِ ڪجهه دير تائين ڊرائيور/ڪمپائونڊر جي اسرار ۽ منهنجي عرض جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هلندي رهي. چچيءَ جهڙو ڊاڪٽر اسان جو آواز ٻڌي ٻاهر نڪري آيو. مان سندس پيرن تي ڪري پيس، جن مان خوفناڪ ڌپ پئي نڪتي. ڊاڪٽر جا پير چچيءَ جي پيرن وانگر ويڪرا، سنهڙا ۽ هيڊا هئا. هـُـن ويچاري منهنجو عرض اگهايو ۽ ڊرائيور/ڪمپائونڊر کي حڪم جاري ڪيو ته هن مجهول جي ماءُ جو علاج واڱڻائي مڪسچر سان ڪيو وڃي.
تڏهن کان، هر دفعي، جڏهن به خيراتي گشتي دواخاني جي لاري اسان جي ڳوٺ ايندي آهي، مون کي واڱڻائي مڪسچر جو ڪون ڀري ڏيئي ويندي آهي.
ان ڏينهن جمعو هو. مان ۽ مون جهڙا ڪجهه ٻيا ڳوٺاڻا (جيڪي) پاڻ بيمار رهندا آهن، جن مائٽ بيمار رهندا آهن.) خيراتي گشتي شفاخاني جو انتظار ڪري رهيا هئاسين.
مان جڏهن به انتظار ڪندو آهيان، تڏهن گانو ڳائيندو آهيان. گشتي دواخاني جي لاريءَ جو انتظار ڪندي ڪندي ماسٽر چندر جو گانو ڳائڻ لڳس. ان وقت والي بال ميدان ۾ کتل ڪاٺيءَ جي پول کي ٽيڪ ڏيئي بيٺو هوس ۽ ڳائي رهيو هوس: “تنهنجي ملڪ ۾ آيس قسمت سان پر سهڻا ڪين رهايو تو، مون سان ڀورل ڪين رهايو تو.”
اڃا گانو شروع مس ڪيو هوم، جو حاجي ساوڻ جو پٽ خانڻ، جنهن کي ڪامڻ آهي، منهنجي سامهون اچي بيٺو. ڏانهنس ڌيان نه ڏنم ۽ ڳائيندو رهيس: “ڀورل ڪين رهايو تو، مون سان دلبر ڪين رهايو.”
حاجي ساوڻ جو پٽ خانڻ پاڻ کي آڙي ڪاپ سمجهندو آهي. سڄو ڏينهن ڳائيندو رهندو آهي ۽ قطب نما جهڙي چنهبائي مڇ مروڙيندو رهندو آهي.
هن چيو: “مجهول، تنهنجي ماءُ سڄي دنيا جو کڻي آرام ڦٽايو آهي.”
گانو اڌ ۾ ڇڏي کانئس پڇيم: “سڄيءَ دنيا جو؟”
“مار! چئبو ته سڄي دنيا جي خبر چار رکندو پيو اچين.”
“گهٽ سمجهيو اٿئي ڇا!”
“تون جانسن جو ايلچي ته ناهين.”
خانڻ چيو: “تون جڏهن کان شهر مان پڙهي آيو آهين، تڏهن کان وڏو سوئر ٿي پيو آهين.”
“تنهنجي ماءُ جي رڙين سچ پچ بيزار ڪيو آهي.”
“مون کي ان لاءِ افسوس آهي.”
“تنهنجي افسوس مان ڪجهه نه ورندو.”
“پوءِ جيئن حڪم ڪرين.”
“تنهنجي ماءُ جو علاج واڱڻائي مڪسچر سان هرگز ٿي نه سگهندو.” خانڻ چيو: “سهڻي صلاح وٺين ته ماءُ جي زبان ڪٽائي ڇڏ.”
چيومانس: “مون کي چندر جو گانو ڳائڻ ڏي.”
حاجي ساوڻ جي پٽ خانڻ کي ڪاوڙ لڳي. چيائين: “جيڪڏهن پنهنجي ماءُ جي زبان ڪپائڻ نٿو چاهين ته پوءِ توکي ٻيو ڪو علاج ٻڌايون.”
“تون به ڀوپو ٿي پيو آهين ڇا؟”
“وڏو ڪو بدمعاش آهين.”
“شودو به آهين.”
خانڻ چيو: “جيستائين تون راڳ ڳائي نه وٺندين، منهنجي ڳالهه هر گز نه ٻڌندين. اول راڳ ڳائي وٺ.”
مون ٽن چئن منٽن ۾ چندر جو گانو ڳائي ورتو.
خانڻ خوش ٿيندي چيو: “مون تنهنجي ماءُ لاءِ سولو علاج ڳولي ورتو آهي.”
“ها. ان علاج کانپوءِ تنهنجي ماءُ واڪا نه ڪندي. روئيندي به نه. رڙندي به نه.
“پوءِ جلدي ٻڌا”، خانڻ.”
خانڻ اڳتي وڌي آيو. گنڀير ٿي ويو. پوءِ هيڏانهن هوڏانهن ڏٺائين. ڄن ائٽم بم ٺاهڻ جو راز پئي ٻڌايائين. چيائين: “پنهنجي ماءُ کي اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب پڙهڻ نه ڏي. اهو سڄو وڳوڙ تڏهن کان ٿيو آهي، جڏهن کان ماڻهين پڙهڻ شروع ڪيو آهي. علم ماڻهوءَ جا ڌاڻا ڪڍي ڇڏيندو آهي.”
خانڻ کي جواب ڏنم: “تون رواڻ جو ڀاءُ ببيڇڻ آهين. هليو وڃ. مان هينئر سي.ايڇ آتما جو هڪ گانو ڳائڻ شروع ٿو ڪريان.
خانڻ مون کي، منهنجي ماءُ کي ۽ علم کي بدشد ڳالهائيندو هليو ويو ۽ وڃي ٻٻر جي هيٺان بيٺو، جتي ٻه – چار بيمار سگهڙ هڪٻئي کي ڳجهارتون ڏيئي رهيا هئا.
مان سي. ايڇ آتما جو هڪ سهگل ڇاپ گانو ڳائي رهيو هوس، ۽ سوچي رهيو هوس، ته علم انسان جو سک چين ڦٽائيندو رهيو آهي – علم انسان جو دشمن آهي، جيڪو کيس ڄاڻ جا ٻاڻ هڻندو رهندو آهي.
اوچتو ڳوٺاڻا ڳاٽ اوچا ڪري ان گس ڏانهن ڏسڻ لڳا، جتان گشتي شفاخاني جي لاري ايندي هئي (اڃا به ايندي آهي.)
گس ڏانهن نهاريم.
پريان دز ۽ مٽيءَ جا ميرانجهڙا ڪڪڙ نظر اچي رهيا هئا. اسان جا ڪن لاريءَ جي آواز تي ٺهيل هئا. آواز لاريءَ جو نه هو. مٽيءَ جا ڪڪر وڌندا آيا. ڌوڪيندا آيا. آواز ويجها پوندا ويا.
“ پوءِ، ٻه لاريون ظاهر ٿيون. ٻنهي مان هڪ به لاري شفاخاني واري لاري نه هئي.
ٻنهي لارين تي ستن رنگن جا پٽا ڏنل هئا. طرحين طرحين جون جهنڊيون لارين مان لٽڪي رهيون هيون. قسمين قسمين گلن جون ڪنڍيون لارين جي لامن سان ٻڌل هيون.
لاريون والي بال ميدان وٽ اچي بيٺيون. اسان سڀئي حيرت ۽ اچرج مان لارين ڏانهن ڏسي رهيا هئاسين. اهڙيون رنگارنگي ۽ سينگاريل لاريون مون فقط خوابن ۾ ڏٺيون هيون.
لارين مان ڪجهه ماڻهو لهي آيا. انهن کي به رنگارنگي ڪپڙا پاتل هئا. مٿي تي ڦندڻ واريون ڊگهيون، ڪدوءَ جهڙيون ٽوپيون هئن. کين هٿن ۾ ويڙهيل ڇٽيون هيون، جيڪي اُس ۽ مينهن کان بچاءُ ڪنديون آهن.
منجهائن هڪڙي ڄڻيءَ کي ٽوپيءَ ۾ وڏو ڦندڻ لڳل هو. هو وڌي اچي ڳوٺاڻن جي سامهون بيٺو. هن جي منهن تي اهڙي مرڪ هئي، ڄڻ کـِـلَ ۾ ڦاٽي پوندو. کيس نڪ جي چهنب تي ڳاڙهو رنگ لڳل هو. هن اول سڀني کي کيڪاريو ۽ پوءِ چيو: “پيارا ڀائرو، اسان اسٽار سرڪس جا مشڪرا آهيون. مان اسٽار سرڪس جو وڏو مشڪرو آهيان.”
اسان سڀني تاڙيون وڄائي سندس آجيان ڪئي. وڏي مشڪري چيو: “اڄ اسٽار سرڪس جو عظيم جوڪر حيدرآباد شهر ۾ پهچي رهيو آهي. مان توهان سڀني کر عرض ٿو ڪريان، ته هلي، عظيم جوڪر جو استقبال ڪريو.”
خانڻ چيو: “اسان استقبال رڳو وڏن ماڻهن جو ڪندا آهيون. جڏهن به ڪو وڏو ماڻهو شهر ۾ ايندو آهي، اسان کي ٽرڪن ۾ چاڙهي شهر نيو ويندو آهي.”
وڏي مشڪري وراڻيو: “عظيم جوڪر دنيا جو سڀ کان وڏو جوڪر آهي. سندس استقبال توهان تي فرض آهي.”
خانڻ جواب ڏنو: “اسان خيراتي گشتي دواخاني جو انتظار ڪري رهيا آهيون.”
“اڄ شفاخاني جي لاري هيڏانهن نه ايندي.” وڏي مشڪري وراڻيو.
“ڇو نه ايندي؟”
“ڇو جو اسٽار سرڪس جي جانورن ان لاريءَ تي قبضو ڪري ورتو آهي.”
وڏي مشڪري جو جواب ٻڌي اسان سڀني کي مايوسي ٿي.
مون وڏي مشڪري کي چيو: “اسان هڪ جوڪر جو استقبال ڪرڻ لاءِ شهر جا ڌڪا نه کائينداسين.”
“پيارا ڀائرو.” وڏي مشڪري چيو: “منهنجو ۽ پنهنجو وقت نه وڃايو. لارين ۾ چڙهو.”
“اسان نه هلنداسين.”
“توهان کي هلڻو پوندو.”
“زور آهي ڇا؟”
“ها. توهان کي هلڻو پوندو.”
“اسان نه هلنداسين.” خانڻ چيو: “اسان ڏسي رهنداسين ته تون ڪيئن ٿو اسان کي وٺي وڃين.”
“ڇا ڪندؤ؟ بغاوت!”
“ڪجهه به.” خانڻ چيو: “اسان قانوني ڪارروائي ڪنداسين.”
وڏي مشڪري ٽهڪ ڏنو. چيائين: “تو ڪڏهن نظام سقه جو نالو ٻڌو آهي.”
“ڪجهه به.” خانڻ چيو: “اسان قانوني ڪارروائي ڪنداسين.”
وڏي مشڪري ٽهڪ ڏنو. چيائين: “تو ڪڏهن نظام سقه جو نالو ٻڌو آهي”
“نظام سقه پخالي هو ۽ هن هڪ دفعي شهنشاهه همايون کي درياه ۾ ٻڏي مرڻ کان بچائي ورتو هو. شهنشاهه همايون خوش ٿي کيس هڪ ڏينهن لاءِ هندستان جي تخت تي ويهاريو هو.” وڏي مشڪري پنهنجو بيان هن ريت جاري رکيو ته: “هڪ دفعي شهنشاهه همايون سخت غمگين پئي ڏٺو. رکي رکي ٿڌا ساهه پئي کنيائون. اهڙي المناڪ گهڙيءَ ۾ اسٽار سرڪس جي جوڪر، شهنشاهه همايون کي کلائي وڌو همايون کلي کلي کيرو ٿي پيو. پوءِ شهنشاهه همايون خوش ٿي اسٽار سرڪس جي عظيم جوڪر کي هڪ ڏينهن لاءِ هندستان جي حڪومت جون واڳون سنڀالڻ جي آڇ ڪئي. پر افسوس، عظيم جوڪر، نظام سقه وانگر تخت تي ويهڻ کان اڳ الوپ ٿي ويو. ان ڳالهه جو همايون کي سخت صدمو رسيو. همايون کي پڪ هئي ته عظيم جوڪر ٻيهر جنم وٺندو. تنهن ڪري هن پروانو صادر ڪري ڇڏيو ته، جنهن به صديءَ ۾ ۽ جنهن به دؤر ۾، اسٽار سرڪس جو عظيم جوڪر ٻيهر جنم وٺي، کيس هڪ ڏينهن لاءِ حڪومت جون واڳون سنڀالڻ لاءِ ڏنيون وڃن. اهو ڏينهن اڄ آيو آهي. ڌرتيءَ جي هن حصي تي، يعني پاڪستان تي، اڄ، هڪ ڏينهن لاءِ اسٽار سرڪس جي عظيم جوڪر جي حڪومت آهي. توهان سڀني کي دنيا جي سڀ کان وڏي جوڪر جو استقبال ڪرڻ لاءِ هلڻو پوندو.”
“اسان تڏهن به نه هلنداسين.” خانڻ چيو: “اسان هڪ جوڪر جو استقبال نه ڪنداسين.”
وڏي مشڪري جي منهن تان مرڪ غائب ٿي ويئي. هن منهن ورائي ٻين مشڪرن کي اشارو ڏنو. ڏهه – ٻارهن مشڪرا اڳتي وڌي آيا. وڏي مشڪري پنهنجي ڇٽي اسان ڏانهن سڌي ڪندي، ڇٽيءَ جي هئنڊل کي زور ڏنو. ڇٽيءَ مان اسٽين گن نڪري آئي. ٻين مشڪرن به ائين ڪيو. ڏهه – ٻارهن مشڪرا اسان تي اسٽين گن (خودڪار بندوقون) تاڻي بيهي رهيا.
وڏي مشڪري کـُـهري آواز ۾ چيو: “هلو- جلدي ڪريو. لارين ۾ چڙهو.”
هرڪو ڳوٺاڻو ايلاز ڪرڻ لڳو، ته سائين وڏا مشڪرا، اسان بيمار آهيون. اسان جا ٻار ٻچا بيمار آهن. اسان جا مائٽ مٽ بيمار آهن. اسان تي رحم ڪر.
وڏي مشڪري وراڻيو، “توهان جون تڇ زندگيون عظيم جوڪر جي استقبال کان وڌيڪ اهم ناهن. هلو، جلدي ڪريو.”
ڳوٺاڻن ۾ چرپر ٿي.
وڏي مشڪري چيو: “جيڪو سستي ڪندو، ٻين کي ڀڙڪائيندو، تنهن کي گوليءَ سان اڏايو ويندو.”
اسان ڪنبي وياسين. اسان گوليءَ سان مرڻ لاءِ تيار آهيون، پر گوليءَ سان اڏامڻ لاءِ نه.
بيمار، ڏٻرا، نٻل ۽ ڪمزور ڳوٺاڻا لارين ۾ چڙهڻ لڳا.
مون خانڻ کي چيو: “ڪنهن جوڪر جي آجيان ڪرڻ کان بهتر آهي ته ماڻهو ٻـُـڏي مري.”
وڏي مشڪري اسٽين گن جي نالي منهنجي سيني تي رکندي پڇيو: “تون هنن ڳوٺاڻن جو ليڊر آهين؟”
“نه.” وراڻيم: “مان ليڊر نه آهيان پـَـٽِ فيڊر آهيان، ۽ پـَـٽ فيڊر وانگر بيڪار آهيان.”
وڏي مشڪري چيو: “بڪواس نه ڪر. لاريءَ ۾ چڙهه.”
مان ٽپ ڏيئي لاريءَ ۾ چڙهي ويٺس. مون کان پوءِ خانڻ، لالو ۽ چيهو چڙهي آيا.
جڏهن سڀئي ڳوٺاڻا لارين ۾ چڙهي ويٺا، تڏهن وڏي مشڪري پنهنجن تابعدار مشڪرن کي ڪجهه چيو. تابعدار مشڪرا اسٽين گن ڇٽين ۾ لڪائي ٻنهي لارين ۾ چڙهي آيا. وڏي مشڪري به پنهنجي اسٽين گن ڇٽيءَ ۾ لڪائي ڇڏي. هو پهرين لاريءَ ۾ ڊرائيور جي ڀرسان وڃي ويٺو. ان وقت سندس منهن تي مرڪ هئي.
لاريون حيدرآباد شهر ڏانهن ڊوڙڻ لڳيون.
جيستائين هوش ٺڪاڻي اچي، تيستائين اسان منجهان ڪنهن نه ڳالهايو. هرڪو اُٺ وانگر چپ ٽڪائي ويٺو هو. لاريون ڪچي گس تان ڊوڙينديون رهيون. مٽيءَ جا ميرانجهڙا ڪڪر اُڏامندا رهيا. ڪراڙا ۽ بيمار سرگهڙ هڪ ٻئي کي ڳجهارتون ڏيندا رهيا.
ڪجهه دير کانپوءِ چيهي چيو، “يار، منهنجو ننڍڙو تپ ۾ ورتو پيو آهي. الاءِ ڪيئن ٿيندو.”
کيس دلداري ڏنم: “وٺ ڪنجڪ ڪريم جي، جڳ جو والي جو.”
“تون ته آهين بيپرواهه بادشاهه.”
“مان حڪم جو غلام آهيان.”
“مون کي پنهنجي پٽ جو فڪر آهي.”
هڪ مشڪري خوفناڪ رڙ ڪندي پڇيو: “او! ڪهڙي ڦس ڦس لڳائي اَٿوَ؟”
کيس ٻڌايم: “چيهي کي پنهنجي بيمار پٽ جو فڪر کايو ٿو وڃي.”
مشڪري ڇٽيءَ مان اسٽين گن جي نالي ٻاهر ڪڍندي چيو: “تنهنجو پٽ عظيم جوڪر کان اهم ڪونهي.”
“ٺيڪ ٿو فرمائي تابعدار مشڪرو.” چيهي کي سمجهائيندي چيم:”تنهنجو پٽ ڪنهن به صورت ۾ عظيم جوڪر کان اهم ڪونهي.”
چيهي گوڏن ّ۾ منهن وجهي ڇڏيو.
لاريون ور وڪڙ کائينديون، ڊوڙينديون، ڪڏهن سڪل ۽ ڪڏهن ساين ٻنين وٽان لنگهنديون، اڳتي ڌوڪينديون ويون.
حاجي ساوڻ جي پٽ خانڻ، جنهن کي ڪامڻ هو، پڇيو: “يـَـرَّ مجهول، مان دوا کانسواءِ مري ته نه ويندس!”
“مرڻو ته توکي بهرحال آهي ئي. پاڻ نه مريندين ته ماريو ويندين.” کيس دلداري ڏنم. “پر گشتي شفاخاني جي دوا کانسواءِ ڪجهه ڏينهن دير سان مرندين.”
لالوءَ مون کي ۽ خانڻ کي چيو: “هڪ مشڪرو توهان ٻنهي کي تاڙي رهيو آهي.”
خانڻ ۽ مان ماٺ ڪري ويهي رهياسين. لاريون هلنديون رهيون. اسان ڏٻرا ۽ بيمار، جوان، ٻڍا ۽ ٻار، لارين ۾ جهوٽا کائيندا، صبر جا ڍڪ ڀريندا، مالڪ جا لک لک شڪرانا بجا آڻي رهيا هئاسين.
ٻنهي لارين ۾ پٽاپٽي ڪپڙن وارا مشڪرا پنهنجيون پنهنجيون ڇٽيون تاڻي، دوڏا ڦوٽاري، چپن تي مرڪ آڻي ويٺا هئا. سندن عقابي نگاهون اسان تي کتل هيون، جنهن به ڳوٺاڻي چـُـرپر ڪئي ٿي، تنهن کي نظر ۾ پئي رکيائون.
منهنجي پاسي ۾ هڪ جاٺو مشڪرو بيٺو هو. کيس چيم: “تون آمريڪي مشڪري جيري لوئس جهڙو آهين.”
واڇون ٽڙي پيس. پڇيائين: “ڀلا ٻيو ڪنهن جهڙو آهيان؟”
“ڪجهه ڪجهه نارمن وزڊم سان به ملين ٿو. پر تون نارمن کان قدم ۾ ڪجهه سرس آهين.”
“ڪنهن پاڪستاني مشڪري جهڙو نه آهيان؟”
“ٿورو ٿورو سڌير ۽ درپن سان به ملين ٿو.” وراڻيم ۽ سندس منهن ۾ نهارڻ لڳس، هو ڏاڍو سرهو پي ڏٺو.
کانئس پڇيم: “شهر ۾ اسان کان ڪهڙو ڪم وٺندا.”
جانٺي مشڪري وراڻيو: “توهان کي سڙڪن جي پاسن کان بيهاريو ويندو. جڏهن عظيم جوڪر توهان وٽان لنگهندو، تڏهن توهان منجهان ڪجهه ماڻهو جهنڊيون لوڏيندا ۽ ڪجهه تاڙيون وڄائيندا.”
“ٺيڪ. بلڪل ٺيڪ آهي.” کانئس پڇيم: “اسان وٽ هڪ دمڙي به ڪونهي. موٽنداسين ڪيئن.”
مشڪري وڏو ٽهڪ ڏنو. چيائين: “پرواهه نه ڪر. توهان کي اسٽار سرڪس جي پاران ماني کارائي ويندي ۽ موٽ ڀاڙو ڏنو ويندو.”
اها خوشخبري اک ڇنڀ ۾ سڄي لاريءَ ۾، سڀني ڳوٺاڻن تائين پهچي ويئي.
اوچتو، اسان جي اڳيان هلندڙ لاريءَ ۾ ڌمچر مچي ويو. اُها لاري بيهي رهي. اسان واري لاري به بيهي رهي. اسان واري لاريءَ جا مشڪرا ڇٽين مان اسٽين گن ڪڍي، ڌمچر واري لاريءَ ۾ چڙهي ويا.
ڌمچر واريءَ لاريءَ جي مشڪرن ڪندن کي هوا ۾ لٽڪائي ڇڏيو هو. ڪندن هوا ۾ ڇڙيون هڻي رهيو هو ۽ رڙيون ڪري چئي رهيو هو: “اڙي مون کي ڇڏيو. منهنجي ڌيءَ کي جلندر آهي، دوا کان سواءِ مري ويندي. اڙي مون کي ڇڏيو. مون کي وڃڻ ڏيو.”
ڪندن رڙيون به ڪري رهيو هو ۽ پاڻ کي لاريءَ مان اڇلائڻ جي ڪوشش به ڪري رهيو هو. وڏي مشڪري جي حڪم تي هڪ تابعدار مشڪري ڪندن کي لوندڙيءَ تي رائيفل جو ڪنداڪ وهائي ڪڍيو. ڪندن جي ڪن ۽ لوندڙيءَ مان رت ٺينڍيون ڪري وهڻ لڳو. سندس رڙيون ۽ ڇڙيون ڍريون ٿي ويون ۽ پوءِ بند ٿي ويون. ڪنڌ ڪلهي تي لڙي آيس ۽ اکيون بند ٿي ويس.
اسان سڀني کي ماٺ ڳڙڪائي ويئي.
مون دل جهلي وڏي مشڪري کي چيو: “سائين وڏا مشڪرا، منهنجي ماءُ بيمار آهي. مون کي موٽڻ ڏي.”
وڏي مشڪري خار مان مون ڏانهن نهاريو ۽ پوءِ چيو: “تنهنجي بلڊي ماءُ عظيم جوڪر جي جتيءَ جهڙي به ناهي.”
مان ڪجهه چوڻ تي هوس جو جانٺي مشڪري (جنهن سان دوستي ڳنڍي هئم)، مون کي ٻانهن ۾ چهنڊڙي وڌي. ڏانهن ڏٺم. هن خاموش رهڻ جو اشارو ڪيو. مان خاموش رهيس.
وڏو مشڪرو پنهنجي جاءِ تي وڃي ويٺو. هرڪو پنهنجي پنهنجي لاريءَ ۾ چڙهي ويو. لاريون حيدرآباد شهر ڏانهن ڊوڙڻ لڳيون.
مون کي ماٺ ۾ ڏسي جانٺي مشڪري پڇيو: “ماءُ جي لاءِ فڪرمند آهين.”
“فڪر نه ڪر. هڪ ڏينهن ۾ نه مرندي.”
“منهنجي ماءُ قيامت تائين زندهه رهندي. ان جي مون کي پڪ آهي.” وراڻيم: “پر ڊپ اٿم ته ڪٿي گشتي شفاخاني جو چچيءَ جهڙو ڊاڪٽر سندس زبان نه ڪپي ڇڏي.”
“ائين وري ڪيئن ٿيندو؟” هن حيرت مان پڇيو.
وراڻيم: “ائين ٿيو آهي ۽ ٿيندو رهندو.”
جانٺي مشڪري پڇيو: “مان جيڪڏهن فلمن ۾ ڪم ڪريان ته ڪيئن لڳندس.”
“واهه جو ماڻهن کي رئاريندين.”
“ها.” کيس ٻڌايم: “پاڪستاني مشڪرن کي ڏسي ماڻهو روئيندا آهن ۽ گول مٽول هيرن کي ڏسي ماڻهو کلي کلي چريا ٿي پوندا آهن.”
جانٺو مشڪرو ڪاوڙجي ويو. منهن ڦيري ويهي رهيو.
مون به ساڻس شهر تائين نه ڳالهايو. شهر تائين ڪنهن نه ڳالهايو.
مشڪرا اسان کي حيدرآباد شهر جي مختلف رستن تان گهمائيندا ڦيرائيندا، ان وڏي رستي تي وٺي آيا، جتان دنيا جي عظيم جوڪر کي لنگهڻو هو. رستو چمڪندڙ ڏامر جو هو، جنهن جي پاسن کان اليڪٽرڪ پول هڪ جيتري وڇوٽي تي بيٺا هئا. فٽ پاٿ سان سنوت ۾ لڳو لڳ لاتعداد بانس جا لڪڙا کتل هئا، جن ۾ رنگا رنگي جهنڊين جون ڪنڍيون ٽنگيل هيون. جهنڊين سان گڏوگڏ هزارين ماڻهو ڳاهٽ ٿيل هئا.
هر طرف هل هنگامو هو. ڄڻ عيد جو ميلو هو. چوڏيل چڪر هڻي رهيا هئا. پينگهون لڏي رهيون هيون، جن ۾ رنگا رنگي ڪپڙن وارا مشڪرا ۽ باندر اُبتا لٽڪيل هئا. گول گپن، آلو ڇولن، ڏهي وڙن ۽ قلفي فالودي جا گاڏا گهٽيءَ گهٽيءَ ۾ گهمي رهيا هئا. پٽاپٽي جهنڊيون ۽ جهنڊا بلڊنگن جي بولڪونين ۽ ڇتين تي لهرائي رهيا هئا. ماڻهن مٿي تي توتڙن جهڙا ٽوپلا پائي ڇڏيا هئا، جن ۾ هڪ هڪ ڳاڙهو ڦندڻ لڳل هو. اسٽار سرڪس جي جانورن جا پڃرا فٽ پاٿن تي رکيل هئا. جانور حيرت مان ماڻهن ڏانهن ڏسي رهيا هئا.
مشڪرن اسان کي هڪ ننڍڙي رستي جي اڌ ۾ لارين مان لاٿو ۽ ڇتين جي ڇانوَ ۾ سينگاريل سڙڪ تائين وٺي آيا. اسان کي اڳ بيٺل ماڻهن سان ڪلهوڪلهي ۾ ملائي بيهڻ جو حڪم مليو. حڪم جي پيروي ڪئي سين. خانڻ، لالوءِ ۽ چيهي پنهنجي ٽولي نه ٽوڙي. اسان ڪن ڀڳل ڪندن کي به پاڻ سان ملايو ۽ سڙڪ جي پاسي کان بيهي رهياسين.
مون کي اهو ڏسي حيرت ٿي ته هجوم ۾ به اسان جهڙا، اسان سان هم شڪل، ڏٻرا، نٻل، بيمار ۽ ٿڪل ٽٽل ماڻهو بيٺا هئا.
اڳ آيل هڪ پاڻ جهڙي کان پڇيم “تون ڪير آهين؟”
چيائين “مان اُٺ جو پٽ آهيان.”
““ مان مجهول آهيان.” ساڻس پنهنجي سڃاڻپ ڪرايم. هن مون سان هٿ ملايو. کيس ٻڌايم “مون کي پنجاهه ميلن جي پنڌ تان عظيم جوڪر جو استقبال ڪرڻ لاءِ آندو ويو آهي.”
اُٺ جي پٽ کي منهنجي ڳالهه ٻڌي ڪابه حيرت نه ٿي. نه ئي هن مون سان همدرديءَ جو اظهار ڪيو. هن چيو: “مان هڪ سئو ساڍن ستن ميلن جي پنڌ تان ٻڪرين ۽ رڍن وانگر ڍوئجي هت پهتو آهيان.”
اوچتو اُٺ جي پٽ کي مٿي تي لٺ لڳي. هن ۽ مون منهن ورائي پوئتي نهاريو. هڪ مشڪرو (ان ڏينهن سڄي ملڪ جو انتظام اسٽار سرڪس جي مشڪرن جي هٿ ۾ هو.) اکين ۾ شور وجهي اُٺ جي پٽ ڏانهن نهاري رهيو هو. هن اُٺ جي پٽ کي چيو: “تنهنجي ميڄالي ۾ ڏيڏر آهي، جيڪو توکي ماٺ ڪري بيهڻ نٿو ڏئي. پنهنجي ٽان ٽان بند ڪر، ورنه اُڦٽ نه ماري وجهان”.”
اُٺ جو پٽ ڌڪ پچائي رنگارنگي جهنڊين ڏانهن ڏسڻ لڳو. مون مشڪري ڏانهن ڏٺو. هو رنگ جو ڪارو هو ۽ چروٽ ڇڪي رهيو هو. چروٽ جو رنگ به ڪارو هو.
اُٺ جي پٽ ۽ منهنجي ڀرسان هڪ ڪراڙو شخص بيٺو هو، جنهن جا وار، ڀرون ۽ پنبڻيون کير جهڙيون اڇيون هون. ٽڪڻ وٽان وار کٿل هئس، جتان سندس مٿي جي اڇي ۽ چلڪڻي کل سج جي روشنيءَ ۾ تجلا ڏيئي رهي هئي. هن اول اُٺ جي پٽ سان همدرديءَ جو اظهار ڪيو ۽ پوءِ آهستي چيو: “سڄي دنيا ۾ ائين ٿيندو رهيو آهي.”
اُٺ جي پٽ ساڻس نه ڳالهايو.
مون کانئس پڇيو: “توکي ڪيئن خبر پيئي ته سڄي دنيا ۾ ائين ٿيندو رهيو آهي.”
وراڻيائين: “مان سڄي دنيا جو سير ڪري چڪو آهيان. ابن خلدون ۽ واسڪو ڊي گاما مون سان همسفر رهي چڪا آهن.”
خانڻ منهنجي ڪن ۾ ڦسڪيو: “خبردار ٿجاءِ مجهول، ان کـَـکَ جي ڍٻري ڍلي اٿئي.”
مون خانڻ جي ڳالهه اڻٻڌي ڪندي تاريخي پوڙهي کان پڇيو: “ڀلا سڄي دنيا ۾ ڪو اسان جهڙو نظر آئيه.”
“ها. ڌرتيءَ جو چپو چپو اسان جهڙن انسانن سان ڀريو پيو آهي.” تاريخي پوڙهي وراڻيو: “مون صدين کان وٺي انسان کي زندگيءَ جي ڪڃريءَ آڏو ليلائيندي ڏٺو آهي. انسان کي مانيءَ جي گولي ڦيٿي پٺيان ڊوڙندي ڏٺو آهي. جيڪي انسان پيٽ بکيا ۽ انگ اگهاڙا هوندا آهن، انهن کي متارن لاءِ بيلٽ باڪسن ۾ ووٽ وجهي خوش ٿيندي ڏٺو اٿم.”
ڪاري مشڪري، پنهنجي ڪاري وات مان ڪارو چروٽ ڪڍي، تاريخي پوڙهي جي چلڪڻي ٽڪڻ تي مهٽي، وسائي ڇڏيو.
تاريخي ڪراڙي جي منهن تي ڪوبه تاثر نه آيو. هن رڙ نه ڪئي. سيسڙاٽ به نه ڀريائين. هن هٿ مٿي ڪري اڇن وارن تان چروٽ جي رک ڇنڊي ڇڏيائين. پوءِ منهن ورائي مشڪري کي چيائين: “مهرباني.”
مشڪري کلندي چيولله “تون صدين کان وٺي ائين ئي چوندو رهيو آهين.”
“تون صدين کان وٺي مون سان ائين ئي ڪندو رهيو آهين.”
“ان ۾ منهنجو ڏوهه ڪونهي.” مشڪري وراڻيو: “مان جتي به ويندو آهيان، تون اُتي موجود هوندو آهين.”
تاريخي پوڙهي جواب ڏنو: “پاڻ قيامت تائين ملندا رهنداسين، دوست.”
ڪاري مشڪري وساميل چروٽ ٻيهر دکايو ۽ ڪش هڻي، وڏا وڏا ٽهڪ ڏيڻ لڳو. مان سندس وات ڏانهن نهارڻ لڳس، جنهن مان ڪنهن ڪارخاني جي ڪاري چمنيءَ وانگر چروٽ جو دونهون نڪري رهيو هو.
تاريخي پوڙهي ڪنڌ جهڪائي ڇڏيو.
بيٺي بيٺي پهر گذري ويا. سج لهي ويو. اوندهه آئي. ٽيوب لائيٽون ۽ رنگارنگي پتڪڙا بلب ٻرڻ لڳا. عظيم جوڪر جي سواري نه آئي. اکيون ٿڪجي پيون. پير ساڻا ٿي پيا. بدن نستو ٿي ويو. عظيم جوڪر جي سواري نه آئي. اڃ کان نڙي خشڪ ٿي ويئي. چپ ڦاٽي پيا. پيٽ ۾ بک جا وٽ پوڻ لڳا. عظيم جوڪر جي سواري نه آئي. وقت نه بيٺو. اسان بيٺا رهياسين. عظيم جوڪر جي سواري نه آئي.
نيٺ عظيم جوڪر جي سواري آئي، ۽ اک ڇنڀ ۾ لنگهي ويئي. تاڙيون وڳيون، وڄي بند ٿي ويون. رنگارنگي جهنڊيون لڏيون، لڏي پٽ تي ڪري پيون.
تڏهن سڄي هجوم کي پنهنجي پنهنجي گهر واپس ورڻ جي وائي ورائي ويئي.
گهٽين ۾، رستين تي ۽ سڙڪن تي اسٽار سرڪس جا مشڪرا ۽ لاريون ڳوليون سين، پر ناڪام رهياسين. هرڪو ٽولي ٽولي ٺاهي اسٽار سرڪس جي مشڪرن کي تلاش ڪرڻ لڳو. اسان جي ٽوليءَ ۾ ڪل پنج ڄڻا هئا – مان، لالو، خانڻ، چيهو ۽ ڪندن.
اسان پنجن ئي وسان ڪين گهٽايو. اسٽار سرڪس جا مشڪرا لارين سميت جنن وانگر نظرن کان غائب رهيا. ڄڻ سندن وجود ئي نه هو. خيالي جسم هئا. هوا ۾ تحليل ٿي ويا.
ڪلاڪن تائين جڏهن اسٽار سرڪس جي مشڪرن کي ڳولي ڳولي ٿڪجي پياسين، تڏهن هڪ فٽ پاٿ تي اچي ويٺاسين. اتي حاجي سانوڻ جي پٽ خانڻ چيو: “مجهول، کيسي ۾ گهڻا پيسا پيا اٿئي.”
“منهنجي قميص کي کيسو آهي ئي ڪونه.”
چيهي چيو: “مون وٽ پنج پيسا آهن.”
“يار اهي پنج پيسا ڏي ته برف جو پاڻي پي پيٽ ٺاريون.” خانڻ هڪدم چيو.
چيهي پنج پيسا ڪڍي خانڻ کي ڏنا ۽ خانڻ هڪ ٻاڪڙي ۾ گهڙي ويو. ٿوري دير کانپوءِ جست جو هڪ چٻو ٽنڊو جڳ ۽ هڪ مروڙيل جستي گلاس کڻي آيو. اسان پنجن ئي ڍَوَ تي ٿڌو پاڻي پي، اکين تي ٿڌي پاڻيءَ جا ڇنڊا هنيا. ڪجهه هوش آيو. هوش آيو، ته بک ڀڙڪي اُٿي. بک لڳي، ته بيمار مائٽن جو خيال لهي ويو. اسان منجهان ڪنهن وٽ به هڪ دمڙي نه هئي.
ان وقت رات جا اٺ – نـَـوَ ٿي رهيا هئا. هٿ پير هڻي ۽ محنت مزدوري ڪري ڪجهه ڪمائڻ جو سوال ئي نٿي پيدا ٿيو.
لالوءَ چيو: “بک کان منهنجو هانءُ ٿو ڍرڪندو وڃي.”
ڪندن چيو: “منهنجو مٿو ٿو ڦري.”
پوءِ خانڻ هڪدم ٽپ ڏيئي اٿيو. چيائين: “مون کي هڪ اٽڪل مٿي ۾ آئي آهي.”
“ڇا جي.”
“ڪجهه ڏوڪڙ ڪمائي پيٽ پالڻ ۽ ڀاڙو ڪري ڳوٺ ورڻ جي اٽڪل.”
“سچ.” اسان سڀئي ڳاهٽ ٿياسين.
هن اسان سڀني جي منهن ۾ نهاريو. پوءِ ڪجهه دير تائين نهاريندو رهيو.
“ٻڌاءِ ڀلا.” چيهي چيس.
“ٻڌو.” خانڻ وراڻيو: “اچو ته پنڻ شروع ڪيون.”
“پنڻ! يعني فقير ٿيون!”
“نه يار. ڪهڙي چرين جهڙين صلاح ٿو ڏئين.”
ڪجهه دير سڀني ڏاڍي غور سان اهو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هر ڪو ناڪام رهيو. آخر ۾ سڀني کي يڪراءِ ٿي خانڻ جي صلاح مڃڻي پيئي.
خانڻ چيو: “اسان پننداسين، خيرات مان اول ماني کائينداسين، ۽ پوءِ ڳوٺ هلنداسين.”
خانڻ کي چيم: “يـَـرَ اڄ مڃڻوئي پيو ته تون آڙيڪاپ آهين.”
خانڻ چيو: “دير نه ڪريو. هڪ ٻئي جي ڪلهي تي هٿ رکي نڪري پئو.”
اسان سڙڪن، رستن ۽ گهٽين ۾ نڪري آياسين. پنندا رهياسين ۽ سين هڻنداسين رهياسين.
“نيڪ مائي، نيڪ بابا.
ڏي خدا جي راهه ۾.”
خانڻ چيو: “اکيون بند ڪري انڌا ٿي هلو. شهري ماڻهو سڄن کي خيرات نه ڏيندا آهن.”
اکيون بند ڪري جڏهن سينَ هئين سين، تڏهن ٻه- چار سخي، حاتم کي لت هڻي، خانڻ جي جهوليءَ ۾ ڪجهه پيسا وجهي رمندا رهيا.
خانڻ، جنهن کي ڪامڻ هو، تنهن کان پنهنجي تڪليف وسري ويئي هئي ۽ هو زور شور سان آلاپ جي اڳواڻيءَ ڪرڻ لڳو: “نيڪ مائي، نيڪ بابا، ڏي خدا جي راهه ۾.”
اسان چارئي، مان، ڪندن، لالو ۽ چيهو کيس سـُـر وٺائيندا رهياسين. اسان ۾ ڪندن سڀني کان وڌيڪ سريلو هو. جيتوڻيڪ سندسن لوندڙي ۽ ڪن مان آهستي آهستي رت ٽمي رهيو هو، تڏهن هو ڏاڍي سوز مان، وڏي آواز ۾ خانڻ کي سر وٺائي رهيو هو: “نيڪ مائي، نيڪ بابا، ڏي خدا جي راهه ۾.”
شهري ماڻهو، جن کي شايد اسان کان وڌيڪ فڪر ورائي ويا هئا، اسان جي آوازن ۽ صدائن تي ڪن لاٽار ڪندا اڳتي وڌندا پئي ويا. جرڪندڙ هوٽلن ۽ دڪانن مان ڪنهن به منهن ڪڍي اسان ڏانهن نه نهاريو. رستن تي ڊوڙندڙ موٽرون، بسون، ٽيڪسيون، سائيڪلون ۽ ڦٽڦٽيون ماحول ۾ گهمسان پيدا ڪنديون رهيون. ۽ اسين شهر جي روشنين ۽ تاريڪين ۾ خيرات لاءِ سين هڻندا رهياسين: “نيڪ مائي، نيڪ بابا، ڏي خدا جي راهه ۾.”
هڪ هنڌ فٽ پاٿ تي هجوم ماڻهن جو بيٺو هو. هجوم وٽان لنگهندي خانڻ چيو: “خبردار جو ڪنهن اک کولي آهي.”
هجوم جي جڏهن ڀرسان پهتاسين، مون اک ٽيٽ ڪري کـُـڙيون کڻي هجوم جي وچ ۾ نهاريو. ڪجهه اسان جهڙا ۽ اسان منجهان ڳوٺاڻا مداريءَ وارا ڪرتب ڏيکاري رهيا هئا.
مون خانڻ کي چيو: “جاڙو ۽ ڦتو ابتا بيٺا آهن. ٻنهي کي پيرن تي پڳ رکي آهي ۽ اکيون ٽانڊا ٿي ويون اٿن.”
خانڻ کي خار لڳا. وراڻيائين: “جاڙو ۽ ڦتو وڃي کڏ پـَـوَنِ. تون منڍ کان ئي اکيون ڦاڙيو پيو هلين. خيرات ڌوڙ ملندي.”
مون هڪدم اکيون بند ڪري ڇڏيون، پر اهڙي نموني جو اکيون چنجهيون ٿي ويون ۽ هر ڪاشيءِ چٽي نظر اچي رهي هئي.
ڪلاڪ ڏيڍ يخي هڻڻ کانپوءِ خانڻ جي جهوليءَ ۾ ڪجهه پئسا گڏ ٿيا. هڪ سئنيما وٽ ترسي (جتي ڪا نئين فلم لڳي هئي، تنهن ڪري بلن ۾ چمڪي رهي هئي.) خانڻ پاڻ اکيون کوليون ۽ اسان کي اکيون کولڻ لاءِ چيائين. مهنجيون اکيون اڳ ئي کليل هيون، رڳو چنجهيون هيون. پيسا ڳڻياسين. هڪ رپيو ويهه پيسا گڏ ٿيا هئا. خانڻ انهن پئسن مان ڊبل روٽيون ۽ پڪوڙا وٺي آيو. ان وقت سئنيما ۾ انٽرويل ٿيو هو ۽ هرڪو ٻاهر نڪري آيو هو ۽ ڪو پڪوڙا، ڪو ڇولا ۽ ڪو گول گپا کائي، اوڳرايون ڏيئي رهيو هو.
ڊبل روٽي ۽ پڪوڙا کائي، سئنيما جي ڪئنٽين مان پاڻي پي ٻاهر نڪتاسين. در وٽ هڪ مڪرانيءَ چيو: “اڙي ام سمجها سالا لوگ ڇي آنا والا هي. اڙي نڪلو ّمڦت خور!”
اسان ڊوڙ پائي سئنيما مان نڪري آياسين.
سئنيما کان پررو ٿي، جڏهن اونداهه ۾ پهتاسين، تڏهن خانڻ چيو: “پاڻ کي ڳوٺ پهچڻ لاءِ ساڍا ست رپيا گهرجن. جلدي پنڻ شروع ڪريو.”
هڪدم آلاپ هنيوسين: “نيڪ مائي، نيڪ بابا، ڏي خدا جي راهه ۾.”
خانڻ چيو: “آواز ۾ درد پيدا ڪريو.”
آواز ۾ درد پيدا ڪيوسين.
ڪندن چيو: “منهنجي ڪن ۾ سور آهي. مان ڳائي نٿو سگهان.”
چيهي کيس صلاح ڏني: “تون رڳا چپ چور.”
ڪندن چپ چورڻ لڳو. پوءِ چيائين: “منهنجي ڌيءَ الاءِ بچي يا مري ويئي هوندي.”
خانڻ چيو: “ڏسو، مون کي ڪامڻ آهي، مان تڏهن به ڳايان ٿو. پنو ته ڳوٺ پهچي سگهئون.”
پيٽ ڀرجڻ کانپوءِ آلاپ ڍرو ٿي ويو هو. مون کي رکي رکي امان جو خيال پي آيو. لالوءِ کي پنهنجي بيمار پٽ جو فڪر ورائي ويو هو. رڳو خانڻ ويچارو پنهنجو ڪامڻ وساري اسان کي پنڻ جي تاڪيد ڪري رهيو هو.
جيئن جيئن وقت پي گذرندو، تيئن سڙڪن، رستن، گهٽين ۽ فٽ پاٿن تان ماڻهو ويا پي گهٽ ٿيندا. ڊوڙندڙ موٽر گاڏين جو تعداد به گهٽ ٿي ويو هو.
اسان خانڻ جي سمجهائڻ ڪرڻ تي پنندا رهياسين: “نيڪ مائي، نيڪ بابا، ڏي خدا جي راهه ۾.”
هڪ فٽ پاٿ تان سامهون هڪ ٿلهو ماڻهو اچي رهيو هو، جنهنجو پيٽ بيحد وڏو ۽ منهن ننڍو هو. هن چيو: “توهان مڪريل انڌا آهيو.”
“سچ ٿو چوين، ادا.” چيهي هڪدم اکيون کولي ڇڏيون.
ٿلهي مون کي چيو: “تون پنهنجين چنجهين اکين مان ڇا پيو ڏسين! اکيون کول.”
مون به اکيون کولي ڇڏيون. پوءِ لالوءَ، خانڻ ۽ ڪندن به اکيون کولي ڇڏيون.
ٿلهي چيو: “اڙي شرم نٿو اچيوَ! پنو ٿا.”
خانڻ وراڻيو: “شرم ته سچ پچ ڏاڍو ٿو اچي. پر ڇا ڪريون، مجبور آهيون.”
“هون!” ٿلهي چيو: “مسلمانن لاءِ پنڻ گناهه آهي.”
“ڌاڙا هڻون؟”
“لاحول ولله. نوڪري ڪريو.”
“نوڪري ڏيار ڀلا.”
“مار!” ٿلهي ڀڻ ڀڻ ڪئي: “هڪ ته نصيحت ڪريان ۽ وري نوڪري به وٺي ڏيان!” ۽ هو چپن ۾ ڪجهه چوندو هليو ويو.
اڳتي هلي اسان هڪ محلي ۾ پهتاسين جتي ٻنهي طرف وڏيون وڏيون عمارتون هيون. عمارتن جون بتيون ٻريل هيون ۽ روشني ڪاوَن مان ٻاهر نڪري رهي هئي. ان گهٽيءَ ۾ ماڻهو گهٽ ۽ هٿ گاڏا وڌيڪ هئا.
مون خانڻ کي چيو: “هاڻي ڪجهه به ٿي پوي، مان انڌو نه ٿيندس.”
““ اسان به انڌا نه ٿينداسين.” لالوءَ، ڪندن ۽ چيهي هڪدم چيو.
“چڱو ڇائي پايو.” خانڻ چيو: “هي شهري سڄن کي رڳو موچڙا هڻندا آهن.”
“ڇا ڪندين؟”
“اسان هڻ کڻ پير جا مريد ٿي شهرين کان خيرات وٺنداسين.”
اڃا منهنجي صلاح تي ڪنهن به پڪو فيصلو نه ڏنو هو، جو هڪ بندرو، سنهڙو ماڻهو، اسان وٽ اچي بيٺو. هن جون اکيون اندر پوريل هيون ۽ ڳلن جا هڏا اُڀريل هئس. سندس نڪ سنهڙو، چنهنبائي ۽ ڪنڍيءَ وانگر وري هو. سندس کاڏي ننڍڙي ۽ هيٺين چپ سان مليل هئي. کيس خاڪي پتلون ۽ اڇي بشرٽ پاتل هئي. اڇي بشرت جي اڌ ٻانهن مان هن جون هڏائيون ٺوٺيون ڪنهن کٿل ڪانوَ جي کنڀن وانگر لڳي رهيون هيون.
هن اسان کان پڇيو: “مزور آهيو نه؟”
“ها، مزور.”
خانڻ حيرت مان ڪجهه چوڻ تي هو، جو مون هڪدم کيس روڪيو ۽ جواب ڏنم: “ها، اسان مزور آهيون.”
“اڄ شايد روزگار نه مليو اٿوَ؟.
“ڏاڍو چڱو.” هن جي سنهڙن چپن تي مرڪ ڦهلجي ويئي. چيائين: “اچو، اوهان کي روزريءَ سان لڳايان.”
چيهي لالوءَ کي چيو: “مون اجهو هينئر قلندر کان دعا پني هئي. اگهامي ويئي.”
ڪندن چيو: “مزوري وٺي اڄ رات ئي ڳوٺ ورنداسين. منهنجي ڌيءَ شل جيئري هجي. آهه. منهنجي ڪن ۾ سور آهي.”
“ها ضرور موٽنداسين.” لالوءَ چيو: “منهنجي پٽ جو الاءِ ڪهڙو حال ٿيو هوندو.”
کيس دلداري ڏنم: “وٺ ڪنجڪ ڪريم جي، جڳ جو والي جو.”
سنهڙو اجنبي اسان کي هڪ بلڊنگ جي سوڙهي در مان وڏي گدام ۾ وٺي ويو. گدام بيحد وڏو. ويڪرو ۽ ڊگهو هو. ڇت به تمام مٿي هئس. گدام جي هڪ ڪنڊ ۾ کوکا پيا هئا.
سنهڙي اجنبيءَ چيو: “هي کوکا هن پوئين در مان ڪڍي، بيٺل ٽرڪن ۾ چاڙهيو.”
سنهڙي اجنبيءَ گدام جي اونداهيءَ ڪنڊ ۾ هڪ در ڏانهن اشارو ڪيو. در کليل هو. کليل در مان ٽرڪون نظر اچي رهيون هيون.
اسان پنجن ئي ڄڻن هڪ هڪ کوکو مٿي تي کنيو ۽ اونداهي در مان نڪري، ٽرڪن تائين پهتاسين.
اتي ڪندن چيو: “منهنجي لوندڙيءَ ۾ سور آهي، مان کوکو نٿو کڻي سگهان.”
ان وقت چيهي چيو: “مان گڙنگ چرسي آهيان. هنن کوکن ۾ چرس آهي.”
اسان حيرت مان ڏانهن ڏٺو.
“قسم آ موليٰ عليءَ جو، هنن کوکن ۾ چرس نه هجي، ته قلندر جو مريد سڏائڻ ڇڏي ڏيان.” چيهي چيو.
خانڻ چيو: “چرس جي نيڪالي ته نه ٿي رهي آهي!”
“ير ڪنهن ڏچي ۾ نه پئجي وڃون.” لالوءَ چيو.
مون کيس صلاح ڏني:”چڱائي ان ۾ اٿوَ جو ڀڄي جان بچايون. پوليس ڇاپو هنيو ته سيٺ سان گڏ اسان جو به لاهه نڪري ويندو.”
سڀني ان ڳالهه تي عمل ڪيو. اتان جو ڊوڙ پاتيسين ته ٻه – چار گهٽيون، هڪ پارڪ، ٻه سڙڪون ۽ هڪ ٽيڪسي اسٽينڊ ٽپي، ساهه پٽيوسين. سڀ سهڪي رهيا هئاسين.
خانڻ جو ساهه جڏهن جائيتو ٿيو، تڏهن هن مون کي گاريون ڏنيون. پوءِ چيائين: “تو اسان کي ذري گهٽ مصيبت ۾ ڦاسايو هو.”
مون کانئن معافي گهري. خانڻ جي حڪم تي ٻيهر سينَ هڻي پنڻ شروع ڪيون: “نيڪ مائي، نيڪ بابا، ڏي خدا جي راهه ۾.”
ڪندن پنهنجي ڌيءَ کي ياد ڪري روئڻ لڳو.
خانڻ چيس: “ڪندن روئڻ ڇڏ. پنڻ تي زور رک.”
“مولا سڻائي ڪندو.” چيهي ڳالهايو.
هڪ اونداهي گهٽيءَ ۾ هڪ قداور ۽ مضبوط شخص ڏنڊو کڻي اسان جي سامهون اچي بيٺو. اسان جو آلاپ بند ٿي ويو!
هن پڇيو: “اڙي ڪهڙي ٽوليءَ مان آهيو؟”
“ٽولي!” ۽ خانڻ پڇيو: “ڇاجي ٽولي؟”
“پڻهين جي ٽولي.” هن ڏنڊو اولاريندي چيو: “هيءَ بابهين جي حد آهي، جو ٽپي آيا آهيو.”
“ڇا جي حد ادا.” خانڻ پڇيو.
“اڙي لک لعنت اٿئي.” هن خانڻ کي گهرڙي منهن ۾ ڀونڊو ڏنو: “وڏا ٺڳ فقير آهيو، پڇو ٿا ڇاجي حد.”
ڏڪندي ڏڪندي چيم: “سائين، اسان کي ڪابه خبر ڪونهي.”
“ڇا؟” هو ڏمريو: “اها خبر به ڪونهيوَ ته هيءَ فقير بخشڻ ۽ سندس ساٿين جي حد آهي؟ هتي ڪنهن به ڌارئي فقير کي اچڻ جي اجازت ڪونهي.”
چيم: “رحم. اسان کي ڪا خبر ڪونهي سائين.”
““ اها خبر به ڪونهيوَ، ته هن علائقي ۾ فقط سـُـرَ ۾ پنڻ جي اجازت آهي.” هن چيو: “هن علائقي ۾ وڏا وڏا حاتم رهندا آهن.”
عرض ڪيم: “اسان به سـُـرَ ۾ پننداسين، سائين.”
“وڏا ڪي گڏهه آهيو.” مضبوط مڙس چيو: “هيءَ حد فقير بخشڻ جي آهي. هي سڄو شهر فقيرن جي مختلف ٽولين ۾ ورهايل آهي.”
مون کيس ڳالهه سمجهائي ته اسان ڪير هئاسين ۽ ڪيئن اسٽار سرڪس جي عظيم جوڪر جو استقبال ڪرڻ لاءِ شهر آندا ويا هئاسين. هن اسان جو احوال ٻڌي اسان سان همدرديءَ جو اظهار ڪيو ۽ پوءِ چيو: “توهان سچ پچ همدريءَ جي لائق آهيو.”
کانئس پڇيم:”تون ڪير آهين سائين.”
هن وراڻيو: “مان سائين بابا ٺيڪيدار آهيان. فقيرن کان اوڳڙ ڪري، مٿي تائين پهچائيندو آهيان.”
کانئسن پڇيوسين: “ڀلا اسان وڃون. سائين بابا.”
“اول کيسا خالي ڪريو ۽ پوءِ وڃو.”
خانڻ جهوليءَ مان پيسا ڪڍي سائين بابا ٺيڪيدار کي ڏنا.
“بس!” هن رڙ ڪئي.
“سائين اسان نوان فقير آهيون. پنجن ڇهن ڪلاڪن ۾ بس ايترو ئي ڪمائي سگهيا آهيون.”
“ڪوڙا آهيو. مان توهان جي تلاشي وٺندس.”
سائين بابا ٺيڪيدار اسان جي تلاشي ورتي. جڏهن ڪجهه نه مليس تڏهن چيائين: “ٻئي ڪنهن هنڌ پيسا ته نه لڪايا اٿوَ.”
“نه سائين. اسان خانداني فقير ناهيون.”
“خانداني هجو، يا نه هجو، مون کي پيسا مٿي پڄائڻا آهن.”
“سائين اسان وٽ دمڙي به ڪونهي.”
“اڄ سڄو شهر توهان بيوقوف ڳوٺاڻن سان ڀرجي ويو آهي. خيرات جو سرشتو هيٺ مٿي ڪري ڇڏيو اٿوَ.” ٺيڪيدار چيو: “لاهيو ڪپڙا.”
“ڇا جا پٽ، لاهيو ڪپڙا ۽ بوٽ به.”
اسان هٻڪياسين ته هن چيو: “لاهيو لاهيو. دير نه ڪريو. پادر نه کائو.”
قميصون لاهي ٺيڪيدار کي ڏنيون سين.
چيائين: “سٿڻون به لاهيو. ۽ تون، اي.” هن چيهي ڏانهن اشارو ڪندي چيو: “تون گوڏ لاهه.”
گوڏ ۽ سٿڻون وٺندي چيائين: “بوٽ به لاهيو.”
“هي بوٽ ناهن سائين.” عرض ڪيم: “هي گهيتلا آهن، سي به ڇڳل آهن.”
“بڪ نه ڪر.” هن ڏنڊو اولاريندي چيو: “لاهيو، پير اگهاڙا ڪريو.”
گهٽيءَ ۾ اوندهه هئي، تنهن ڪري هڪ ٻئي جي ڦڪائي ڏسي نه سگهياسين. ٺيڪيدار اسان جا ڪپڙا ۽ گهيتلا کڻي روانو ٿي ويو.
شرم ۾ ٻڏل هئاسين. ڪنهن کي به چـُـرڻ پـُـرڻ جي همت نه هئي. آواز نڙيءَ ۾ اٽڪي پيا هئا.
چيهي چيو: “ير حيف آهي اسان تي. هڪڙو ڄڻو اسان کي اگهاڙو ڪري هليو ويو.”
ان وقت ٻه ٻار پنهنجي گهر جي دريءَ مان گند اڇلائڻ آيا. اوچتو هنن جي نگاهه اسان تي پئجي ويئي. هو دريءَ وٽ بيهي رهيا. اوندهه ۾ اسان ڏانهن چتائي ڏسڻ لڳا. پوءِ هنن وٺي رڙيون شروع ڪيون: “چريا ڙي چريا، چريا ڙي چريا.”
گهرن جون بتيون ٻرڻ لڳيون. در دريون کلي پيا. بالڪونين مان ماڻهو ڳاٽ ڪڍي نهارڻ لڳا ۽ پوءِ ڏسنديئي ڏسندي، ٻارن پٿرن، ٺڪرن، خالي دٻن ۽ پراڻن بوٽن جو وسڪارو شروع ڪري ڏنو. ڪجهه وڏڙن به سندن ساٿ ڏنو ۽ سندن همٿ وڌائي.
اسان هڪ ٻئي جي اوٽ ۾ ڌڪن کان بچڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئاسين. هڪ ٺڪري چيهي کي نڪ تي لڳي ۽ چيهي جي نڪ مان رت وهڻ لڳو. آنا ۽ ٽماٽا لڳا. مون کي نراڙ ۾ پٿر لڳو. رت نه وهيو. ڊول ٿي پيو ڪندن کي پيٽ ۾ باٺو لڳو هو ۽ هو ٻٽو ٿي ڌرتيءَ تي ڪري پيو هو.
ان وقت پٽاپٽي لاريون آيون، اسان جي ويجهو اچي بيٺيون، پٿرن، ٺڪرن، لٺين ۽ باٺن جو وسڪارو بند ٿيو. لاريءَ مان وڏو مشڪرو ۽ سندس تابعدار مشڪرا لهي آيا. مشڪرن اسان کي ڪنڌ کان وٺي لاريءَ ۾ چاڙهي ڇڏيو ۽ پاڻ به چڙهي ويٺا.
وڏي مشڪري پاڙي وارن کي مخاطب ٿيندي چيو: “اڄ سڄو شهر چرين سان ڀرجي ويو آهي. ڄڻ چرين جو مينهن وسيو آهي. پر توهان هينئر آرام ڪريو. اسان شهر جي هڪ هڪ چرئي کي گدو بندر موڪلينداسين

Leave a comment

Posted by on January 26, 2012 in Stories


Sindhi is an Antique Language – Sir (Henry) Bartle Frere

(سنڌي ھڪ قديم زبان آھي، زبان سان ھٿ چراند ڪرڻ جي ڪا به ڪوشش نه ڪئي وڃي)
مسٽر بارٽل فريئر

اڄ تائين تاريخ جي ڪتابن ۾ مسٽر بارٽل فريئر جي ڪردار کي خاص طور تي سنڌي رسم الخط ۽ سنڌي ٻوليءَ کي سرڪاري طور تي نافذ ڪري ساراھيو ويو آھي.جڏھن ته مسٽر پرنگل جي ڪردار کي نظر انداز ڪيو ويو آھي. درحقيقت ان سڄي ڪم جو اھم ڪردار مسٽر پرنگل ادا ڪيو ھو. پرنگل جيڪو ٻوٽو لڳايو ھو، ان جو ميوو فريئر کاڌو. مسٽر پرنگل سنڌيءَ کي سرڪاري طور تي رائج ڪرڻ جو حڪمنامو جاري ڪيو، ھن اسٽيئڪ ۽ برٽن ۽ ٻين کان رپورٽون ورتيون. ھن پنھنجي وسيع تجربي جي آڌار تي سنڌيءَ لاءِ اسڪول کولرايا، بجٽ منظور ڪرائي، آفيسر مقرر ڪرايا، شروعاتي ڪتاب شايع ڪرايا. اسان کي بارٽل فريئر سان گڏوگڏ ھن کي به نظر انداز ڪرڻ نه گهرجي.

رچرڊ ڪيٿ پرنگل کي سنڌ جو پھريون ڪمشنر (1850-1847) مقرر ڪيو ويو. ھن جو ٽن سالن جو عرصو، سنڌي ٻوليءَ لاءِ ڪافي بھتر رھيو. سنڌ ۾ فوجي حڪومت قائم ھئي، جڏھن ته مسٽر پرنگل سول سروسز جو ماڻھو ھو. ھن لاءِ وڏو مسئلو سنڌ ۾ امن امان جي مسئلي کي منھن ڏيڻو ھو ۽ ان کان علاوه روينيو جي اوڳاڙيءَ ۾ به واڌ ڪرڻي ھئي. جيئن ته آر-ڪي پرنگل سول سروس جو ماڻھو ھو، ان ڪري ھن دفتري معاملن کي سڌارڻ ۾ ڪافي دلچسپي ورتي. سنڌ ۾ جديد سرڪاري نظام شروع ڪيو، جنھن ۾ باقاعده ھر موضوع ۽ مسئلي تي فائيل ٺهيا ويندا هُئا.

سال 1843ع ۾ ميرن کي شڪست ٿي ۽ سنڌ جون واڳون سر چارلس نيپئر سنڀاليون. هو برٽش آرميءَ ۾ جنرل هو. چارلس نيپئر سنڌ تي ساڍن چئن سالن کان به وڌيڪ عرصو ملڪ جي گورنر جي حيثيت ۾ ڏنڊي جي حڪمراني ڪئي. انتظامي معاملي ۽ هو نهايت سخت قسم جو ماڻهون هو، پر پوءِ ڏيهي ٻوليءَ جي معاملي ۽ سندس رويو انصاف ڀريو هو. اھو ئي سبب آھي جو ھن چيو ھو ته: ”سنڌي ھڪ قديم زبان آھي، زبان سان ھٿ چراند ڪرڻ جي ڪا به ڪوشش نه ڪئي وڃي“

سال 1848ع ۾سنڌ چارلس نيپئر پنھنجي عھدي تان رٽائر ٿيو ۽ برطانيه روانو ٿي ويو. ھن جي روانگيءَ سان ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ سان ملائي ڇڏيو. سنڌ جيڪا آزاد ملڪ ھئي سا ھينئر پنھنجي صوبائي حيثيت به وڃائي ويٺي. ھاڻي اھا انتظامي طور بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو ھئي. جنھن جو انتظام ڪمشنر ان سنڌ ھلائڻ لڳو، جنھن سان بمبئيءَ جي گورنر جا ڪيترائي اختيار سنڌ جي ڪمشنر کي ڏنا ويا. جنھن ڪري سنڌ مالي طور بمبئيءَ سان گڏ رھي، پر انتظامي طور تي ان کي نيم مختيار بڻايو ويو.

ا نگريزن جڏھن ملڪ جو نظام سنڀاليو تڏھن ڏٺو ته عوام جي ٻولي سنڌي، لکت پڙھت فارسيءَ ۾ عجيب نموني سرڪاري نظام ھلندڙ ھو. شروعاتي دؤر ۾ انگريزن به ساڳي نظام کي جاري رکيو، جنھن کي به ڪا شڪايت ڪرڻي ھوندي ھئي ته ھو سنڌيءَ ۾ ٻڌائيندو ھو، سرڪاري دفترن آڏو ويٺل عامل ان کي فارسيءَ ۾ لکندا ھئا ۽ انگريز آفيسرن کي وري انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪري ڏنا ويندا ھئا. نتيجي ۾ وقت جو زيان، انصاف ۾ رنڊڪ، غير منصفاڻه فيصلا، غلط ترجما وغيره عام ھوندا ھئا. اھڙي طرح تعليمي نظام حصول به مشڪل ۽ گھڻي فائديمند نظر نه پئي آيو،

پرنگل وٽ وڏو چئلينج اھو ھو ته سنڌي ماڻھن ۽ انگريز حڪمرانن لاءِ فارسي زبان ۾ نظام ھلي رھيو ھو، جنھن کان ھن بمبئي سرڪار کي آگاھ ڪيو ھو. ٻي طرف خود هندوستان جي انگريز سرڪار مراسلن ذريعي سڄي ملڪ ۾ اعلان ڪري رھي ھئي ته برصغير ۾ مغربي علم مھيا ڪرڻ لاءِ مقامي زبانن کي استعمال ڪيو وڃي. ان سلسلي ۾ ڪئپٽن آگسٽس ووڊ (1818-1878) تمام گھڻو ڪم ڪيو ھو. سنڌ ۾ ڪلاسيڪل زبانن جي عيوض مقامي زبانن جي استعمال لاءِ اپاءَ شروع ٿي چڪا ھئا. سر جارج رسل ڪلرڪ (1889-1800) برٽش سول سرونٽ هو. ٻه دفعا بمبئيءَ جو گورنر رهيو. هندوستاني ٻولين جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. اپريل 1948ع ۾ بمبئي جي گورنر جارج ڪلرڪ واضح طور تي اعلان ڪيو ته سنڌ ۾ سرڪاري زبان سنڌي ھوندي، ھن سمورن آفيسرن کي ھدايت ڪئي ته ھو ارڙھن مھينن ۾ سنڌي سکي وٺن. ھن چيو ته :

”اسان کي گھرجي ته اسان سرڪاري ڪاروبار لاءِ ملڪي ٻولي (سنڌي) کي متعارف ڪرايون. مونکي سمجھ ۾ نٿو اچي ته اسان جا روينيو ۽ انصاف کاتي جا آفيسر (چاھي سندن کاتن ۽ ڪچھرين جو ڪم ڪھڙي به نموني ڇو نه مقرر ڪيو وڃي) فارسي يا انگريزيءَ جھڙي ھڪ ڌاري ٻوليءَ ذريعي ڪيئن اثرائتي نموني ڪم ھلائي سگھندا. آفيسرن کي ارڙھن مھينن جو وقت ڏجي ٿو ته سنڌي زبان جو امتحان پاس ڪري وٺن.“

مئي 1948ع ۾ بمبئي حڪومت سنڌ جي ڪمشنر کي ٻيو ھدايت نامو موڪليو تھ سرڪاري ڪامورن لاءِ سنڌيءَ ۾ امتحان لاءِ انتظام ڪيو وڃي. ھيءَ پڻ ھدايت ڪئي ويئي تھ سنڌ ۾ جديد تعليم جي ترقيءَ لاءِ ڪيل اپائن کي ڪجھ وقت لاءِ روڪيو وڃي، جيستائين انگريز ڪامورا سنڌيءَ مان چڱي طرح واقفيت حاصل ڪري وٺن ۽ جيستائن سنڌي زبان جي ذريعي سان تعليم ڏيڻ لاءِ ڪافي استاد موجود نه ھجن.انھن احڪامات جي روشنيءَ ۾ مسٽر پرنگل ھيٺ ڏنل اطلاع نامو جاري ڪندي ڄاڻايو ته: (الف) آئنده سرڪاري لکپڙھ سنڌيءَ ۾ ٿيندي، (ب) يورپي ۽ ٻيا آفيسر سنڌيءَ ۾ امتحان پاس ڪن، (ت) سنڌي اسڪول کوليا وڃن.

بمبئي سرڪار، سنڌيءَ کي سرڪاري ٻولي ته نافذ ڪري ڇڏيو پر اھو سڄو سرڪاري سرشتو ھلائڻ لاءِ ڪھڙي رسم الخط ھئڻ گھرجي? اھو مسٽر پرنگل لاءِ وڏو سوال ھو. ڇو جو سنڌيءَ لاءِ ڪو به معياري رسم الخط موجود نه ھو. اھا گھٽ ۾ گھٽ اٺن صورتخطين ٺٽائي، خداوادي، لھاڻڪي، ميمڻڪي، خوجڪي، ديوناگري، گرمکي ۽ عربي فارسي ۾ لکي ويندي ھئي. واپارين وٽ پنھنجو رسم الخط ھو ته مڪتبن ۽ مدرسن ۾ ٻيو رسم الخط ھلندڙ ھو. وري ھر علائقي جي واپارين جو پنھنجو رسم الخط ھو ته ھو ٻي مڪتب جي ڪاتب وٽ پنھنجو رسم الخط ھو.

مسٽر پرنگل پنھنجي زير دست آفيسرن کان راءِ گھري ته ھو جاچ ڪري ٻڌائين ته سنڌ ۾ سرڪاري لکپڙھ ۽ ماڻھن کي مقامي زبان ۾ تعليم ڏيڻ لاءِ ڪھڙي رسم الخط ڪارگر ثابت ٿيندي. ان ڏس ۾ ھن تمام گھڻيون ڪوششون ورتيون. هن دور ۾ڪيترائي عملدار سنڌ جي سرڪاري کاتن ۾ متعين هئا. انهن مان ڪيترائي سنڌي زبان لکي ۽ پڙهي به سگهندا هئا، جڏهن ته سنڌي رسم الخط جي سلسلي ۾ سڀني سنڌي ڄاڻندڙن کان راءِ گهري ويئي. ان ۾اهي عملدار به شامل هئا، جيڪي ماتحت مقامي آفيسرن جي مدد سان سنڌي لکي سگهندا هئا. آخر ۾ مسٽر پرنگل جي نظر ٻن انگريز فوجي آفيسرن تي پئي، جيڪي سنڌيءَ سميت هند جي مختلف ٻولين ۾ تمام گھڻي مھارت حاصل ڪري چڪا ھئا. انھن ۾ حيدرآباد جو ڊپٽي ڪليڪٽر ڪئپٽن اسٽئڪ ۽ آبپاشي کاتي ۾ مقرر عملدار ليفٽيننٽ فرانسز برٽن شامل ھئا. ڪئپٽن اسٽيئڪ ھيستائين سنڌي گرامر (1849) ۽ انگريزي-سنڌي ڊڪشنري تيار ڪري چڪو ھو. ٻئي طرف برٽن سنڌ، سنڌي ٻولي ۽ سنڌ ۾ شڪار جي سلسلي ۾ ڪافي تحقيق ڪري چڪو ھو. ھي ٻئي اھي محقق ھئا، جيڪي اصولي طور تي فارسيءَ جي استعمال کي ختم ڪرڻ جا حمايتي ھئا. ھنن ٻنھي پنھنجي طرفان رپورٽون تيار ڪري سرڪار وٽ جمع ڪرايون .

مسٽر پرنگل, جارج اسٽيئڪ ۽ رچرڊ برٽن جي تجويزن جي آڌار تي ڪيس ٺاھيو ۽ 26 اپريل 1949ع ۾ پنھنجي راءِ سميت بمبئي سرڪار کي موڪلي ڏنو. ڊاڪٽر مرليڌر جيٽلي پنھنجي ڪتاب ٻوليءَ جو سرشتو ۽ لکاوٽون ۾ لکي ٿو ته ”پنھنجي خط ۾ ھن لکيو ته انھيءَ سوال تي ظاھر ڪيل ويچارن ۾ سڌو سنئون اختلاف فارسي ۽ سنڌي لپيءَ مان ڪنھن ھڪ جي چونڊ تي آھي. پرنگل به اسٽيئڪ جي سڌاريل خداوادي ورڻمالا ۾ سنڌي لکڻ لاءِ بمبئي سرڪار کي سفارش ڪئي. ھن سرڪاري ڪاروبار ۾ لکپڙھ لاءِ سنڌي ٻوليءَ کي خداوادي لکاوٽ ۾ اپنائڻ لاءِ سفارش ڪندي اھا رٿ ڏني ته سڀني يورپي ۽ ڏيھي عملدارن کي ھڪ سال اندر خداوادي اکرن ۾ لکيل سنڌي ٻوليءَ ۾امتحان پاس ڪرڻ گھرجي. انھيءَ لاءِ سڀني فريادين ۽ عريضين لکندڙن کي نه فقط اجازت ڏجي پر ھمٿائجي ته اھي سنڌي ٻوليءَ ۽ ان سڌاريل لپيءَ ۾ سرڪار سان لک پڙھ ڪن. پھرين ڇھن مھينن تائين سرڪاري آفيس ۾ لک پڙھ فارسي ۽ سنڌيءَ ۾ قبول ڪئي ويندي، پر ھڪ سال گذرڻ بعد سنڌيءَ ۾ لکيل ڪاغذ منظور ڪيا ويندا.“

Leave a comment

Posted by on January 25, 2012 in Articals


New Provinces – Barrister G.Mustafa Mahesar

نوان صوبا: آئيني گهرجون ۽ سنڌ لاءِ پيدا ٿيل انومان!

بئريسٽر غلام مصطفيٰ مهيسر

ڪجهه هفتا اڳ جڏهن سرائيڪي ۽ هزاره جي صوبن جي قيام لاءِ قومي اسيمبليءَ ۾ ويهون ترميمي بل پيش ڪيو ويو ته هتان جي لساني ڌرين کي پنهنجي مطالعي هيٺ رکندڙ سنڌي ساڃاهه وندن هڪ ڀيرو ٻيهر سوچڻ شروع ڪيو ته هيءُ اوچتو ئي اوچتو هنن همراهن کي وري مظلوم سرائيڪن ۽ هزاره علائقي ۾ رهندڙ هندڪو ڳالهائيندڙ آباديءَ سان وري ڪهڙي همدردي جاڳي پئي آهي، جو مڙس صفا هٿن مان نڪريو بيٺا آهن؟ مگر جيئن هميشه ٿيندو آهي، هن ڀيري به ٻلي ترت ئي پنهنجي ٿيلهيءَ مان نڪري آئي، جڏهن متحده اڳواڻ حيدر عباس رضوي اهو بيان ڏنو ته، ان بل جو اطلاق چئني صوبن جي حدبندين کي نئين سر جوڙجڪ ڪرڻ سان آهي، يعني چئني صوبن کي ڪٽي سٽي نوان صوبا ٺاهي سگهجن ٿا. ٿيلهيءَ مان نڪتل انهيءَ ٻليءَ سنڌ جي فهم ۽ شعور جي ڀنڀور کي باهه ڏئي ڇڏي آهي ۽ سڄي سنڌ تشويش ۾ وٺجي وئي آهي. جيئن ته هيءَ تازي شرارت ۽ چالاڪي پڪڙجي پئي آهي، جنهن ويهين ترميم پيش ڪندڙن کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو آهي، مگر پوءِ به متحده ملڪ جي آئين جي آرٽيڪل 239 جي ذيلي شق (4) ۾ ترميمي بل کي نوچي رهي آهي.

ايم ڪيو ايم سنڌ بابت ڇا سوچي رهي آهي؟ اها ڳالهه سمجهڻ ڪڏهن به ڪو ڏکيو ڪم نه رهيو آهي، ڇو ته ان جا ڪجهه ٺوس ۽ واضح سبب آهن. متحده جيترو ڳالهائيندي آهي، ان مان ايترو ته واضح ٿي ويندو آهي ته ان جون ڪي به ڳالهيون راز نه رهنديون آهن ۽ اگر ان جي باوجود به جيڪڏهن ڪو شخص ان جي ايجنڊا ۽ مقصدن کي سمجهڻ ۾ ڪنهن قسم جي ابهام ۽ غير يقينيءَ جو شڪار آهي ته ان شخص ۾ فهم ۽ فراست جي ڪمزوري هوندي. ٻيو ان ۾ خود متحده جو عمل دخل آهي، ڇو ته هي پارٽي ايترو ته ڳالهائيندي آهي، جو ڳالهين جو هڪ پورو سمنڊ تخليق ٿي ويندو آهي ۽ اتي ئي ڪمزور فهم رکندڙ ماڻهن لاءِ مسئلو پيدا ٿي ويندو آهي، ڇو ته سمنڊ ۾ بيهي رخ يا طرف جو تعين ڪرڻ هڪ انتهائي ڏکيو عمل آهي. ان جو مثال انهيءَ بيان ۾ آهي، جيڪو الطاف حسين ويهون ترميمي بل پيش ڪرڻ وقت جاري ڪيو هو ته، ”سنڌ ناقابلِ تقسيم آهي ۽ متحده سنڌ جو ورهاڱو نٿي چاهي“. بيان ائين هو، جيئن 2003ع ۾ عراق تي حملي ۽ قبضي ڪرڻ وقت آمريڪي صدر جارج بش چيو هو ته ”آمريڪا عراق کي آزاد ڪرائڻ وڃي رهيو آهي.“ يا اڪبر خان بگٽي ۽ بالاچ مري جي قتل وقت جنرل پرويز مشرف چيو هو ته، ”حڪومت بلوچستان جي ترقيءَ لاءِ سمورا وسيلا ڪتب آڻي رهي آهي.“ ان قسم جون قوتون جڏهن مظلومن خلاف ڪا وڏي ڪارروائي ڪنديون آهن ته ان کي لڪائڻ لاءِ ڪارروائيءَ جي بلڪل برعڪس ڳالهائينديون آهن. ماري ۽ پوءِ ماتم ڪرڻ هنن جي سياست جو پهريون اصول هوندو آهي. اهڙين قوتن جي سوچ کي آسانيءَ سان سمجهڻ سبب انهن جي مزاج جي سطحيت ۽ کوکلو هجڻ آهي. متحده جيڪي به رٿون کڻي ايندي آهي، اهي هتان جي اڪثريت کان هضم ٿيڻ جهڙيون ناهن هونديون. ٻيو ته ٺهيو، پر خود اردو ڳالهائيندڙ آبادي به اڪثر ڪري متحده جي رٿن جي آجيان ناهي ڪندي. جيئن ويهين ترميمي بل جي خود اردو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي اڪثريت وٽ قبوليت ڪونهي.

هاڻي اچو ته ٿورو پاڪستان جي آئين جي مطالعي جو سوليءَ سنڌيءَ ۾ ڇيد ڪريون. پاڪستان جي آئين جي حصي يارهين ۾ آرٽيڪل 238 ۽ 239 جو ذڪر ملي ٿو. آرٽيڪل 238 آئين ۾ ترميم لاءِ پارليامينٽ کي اجازت ۽ اختيار ڏئي ٿو ۽ وري آرٽيڪل 239 ۾ آئين ۾ ترميم بابت طريقيڪار واضح ٿيل آهي. جنهن جون وري ڇهه ذيلي شقون آهن. صوبن جي حدن ۾ ڦير گهير جو تعلق ذيلي شق نمبر 4 سان آهي ۽ ان جو طريقيڪار ڏنل آهي. هن شق ۾ اهو چيل آهي ته، ”ڪنهن به صوبي جي حدن ۾ ”ڦير گهير“ يا Alteration متعلق ڪو به بل توثيق ڪرڻ لاءِ صدر کي نٿو موڪلي سگهجي، جيستائين ان صوبي جي اسيمبلي اهڙو بل ٻه ڀاڱي ٽي جي اڪثريت سان پاس نه ڪيو هجي! مگر انهن لفظن جي معنيٰ ۽ مفهوم ڇا آهي؟ انهيءَ جو مطلب اهو آهي ته:

(1) ڪو به ڌار صوبو وجود ۾ نٿو اچي سگهي.

(2) البته صوبن جي حدن ۾ روايتي ۽ معمولي ڦير گهير ڪري سگهجي ٿي. يعني ڪنهن به صوبي جا ڪجهه حصا ٻئي صوبي ۾ ضم ڪري سگهجن ٿا، وغيره وغيره. جيئن بلوچستان جا پشتون حصا خيبر پختونخوا ۾ شامل ڪري سگهجن ٿا، بلوچستان جا سنڌي حصا سنڌ ۾ شامل ڪري سگهجن ٿا يا پنجاب جا بلوچ علائقا بلوچستان ۾ شامل ته ڪري سگهجن ٿا، مگر ان کان علاوه ٻي ڪا به هٿ چراند نٿي ڪري سگهجي.

(3) آرٽيڪل 239 جو وري دائره ڪار به محدود آهي، يعني ان ۾ ڪا به اهڙي ترميم نٿي ڪري سگهجي، جنهن جي ڪري وفاق جي بنيادي ڍانچي ۽ جوڙجڪ ۾ ڪا وڏي ردوبدل يا ڏڦيڙ پيدا ٿئي. واضح رهي ته پاڪستان نالي وفاق بنيادي طور تي چئن صوبن جي تخليق ڪيل معاهدي جو نالو آهي ۽ ڪنهن به هڪ يونٽ ۾ بنيادي تبديلي سڄي وفاق کي لوڏي ڇڏيندي ۽ پورو وفاق ڌڙام سان اچي پَٽ پوندو. تنهن ڪري پارليامينٽ کي ترميم ڪرڻ جي لامحدود آزادي ڏنل نه آهي، جو مورڳو ملڪ جي ”بنيادي خدو خالن“ Salient features جو تاڃي پيٽو ٽوڙ ڦوڙ جو شڪار ٿي وڃي. نوان صوبا ٺاهڻ پاڪستان جي وفاق جي بنيادي خدو خالن سان هڪ خطرناڪ قسم جي شر انگيزي آهي.

(4) اهو پاڪستان جو تسليم ٿيل قانون آهي ته جيڪڏهن ڪا به ترميم پاڪستان جي بنيادي خدو خالن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿي ۽ انهن سان مناسبت نه ٿي رکي ته ان ترميم جي ڪا به قانوني حيثيت نه آهي، ڇو ته اهو اختيار خود پارليامينٽ وٽ به نه آهي ته اها پاڪستان جي آئين جي بنيادي خدو خال سان هٿ چراند ڪري يا ان کي تهس نهس ڪري (ڏسو-PLD 1998SC1263). متحده جو ويهون ترميم بل دراصل آئين جي خدو خالن سان هڪ خطرناڪ هٿ چراند آهي ۽ اهو هڪ سنگين جرم آهي.

(5) پاڪستان جي اعليٰ عدالتن کي اهي اختيار مليل آهن ۽ اها انهن جي فرض ۽ ذميواريءَ ۾ شامل آهي ته هو ڪنهن به قانون يا ترميم کي رد ڪري سگهن ٿيون. اگر هنن جي نظر ۾ اهڙو قانون ۽ ترميم پاڪستان جي بنيادي خدو خالن سان ٽڪراءَ ۾ اچي ٿيو. (ڏسو PLD 1993 SC 341). واضح رهي ته برطانيه جي ابتڙ پاڪستان جو آئين آمريڪي وفاق وانگر آهي، جتي پارليامينٽ جي اختيارن کي محدود ڪيو ويو آهي ۽ اعليٰ عدالتن کي وڌيڪ طاقتور ڪيو ويو آهي. طاقت جي ان توازن جي پٺيان اها سوچ آهي ته وفاق ۾ جيئن ته هڪ صوبي جي اڪثريت آهي، انهيءَ لاءِ پارليامينٽ کي لامحدود اختيار نٿا ڏئي سگهجن، ڇو ته ان سان وفاق نه هلي سگهندو. برطانيا ۾ پارليامينٽ کي لامحدود اختيار مليل آهن، ڇو ته برطانيا ڪو وفاق نه آهي ۽ هو هڪ وحداني رياست (Unitary state) آهي.

سنڌ هڪ تاريخي وطن رهندو پئي آيو آهي ۽ هيءَ هڪ عظيم قومي وحدت آهي. سنڌي هڪ قوم آهن ۽ هو پنهنجو تاريخي حقِ خوداختياري جو حق رکن ٿا. انهيءَ حق جو استعمال ڪندي سنڌ پاڪستان ۾ شامل ٿي هئي ۽ ان اعتبار سان سنڌ پاڪستان جي خالق آهي. سنڌ جي قومي تاريخ ۽ قومي وحدت جو تصور سنڌين جي نفسيات ۽ تحت الشعور ۾ هڪ اهم ۽ مرڪزي حيثيت رکي ٿو، جنهن ڪري سنڌ جي وحدت خلاف ٿيندڙ سازش کي سنڌي پنهنجي وجود تي هڪ وار سمجهي رهيا آهن، ليڪن ڇا متحده کي ان ڳالهه جو ڪو احساس آهي؟ بدقسمتيءَ سان ان سوال جو جواب ”نه“ ۾ آهي. پاڪستان جي ٺهڻ کان پوءِ جيڪا لڏپلاڻ ٿي، حالانڪه ان لڏپلاڻ جو ڪنهن به تاريخي ۽ قانوني دستاويز ۾ ڪو به ذڪر ڪو نه هيو، پر خوشقسمتيءَ سان هينئر سنڌ مختلف آهي. سنڌي متحده جي مقابلي ۾ وڌيڪ متحد ۽ طاقتور آهن، سنڌين جي طاقت جو راز انهيءَ ۾ آهي ته هينئر هو جاڳيل آهن. ڀاڳئي جو جاڳيل هجڻ ئي هن جي طاقت ۽ توانائي جو دليل هوندو آهي ۽ ٻيو ته هو سنڌ جي وحدت بابت ڪنهن به قسم جا ٻه رايا نه ٿا رکن. ٽيون ته خود اهي قوتن ۾ هاڻي اهو پراڻو دم ۽ خم به نه رهيو آهي. سنڌين سان سڌي مقابلي ۾ اچي وجود جو تتر تيزيءَ سان اڏائيندڙ اهي قوتون پنهنجي ”جوڀن“ جا ڏينهن خيرن سان گذاري چڪيون آهن ۽ هاڻي هو عالمي ۽ ڏيهي اسٽيبلشمينٽ جي رحم و ڪرم تي پنهنجي حياتي جا باقي ڏينهڙا گذاري رهيون آهن، پر چوندا آهن ته Old habits die hard يعني پراڻيون عادتون مشڪل سان ختم ٿينديون آهن. اهڙي طرح اهي قوتون به آئين جي آرٽيڪل 239 جي ذيلي شق (4) سان ترميمي بل جي چڻنگ ٻاري پنهنجي پراڻي ”ٻاڙ“ پوري ڪري رهيون آهن. مرزا غالب ئي ته چيو هو:

هزارون خواهشين ايسي ڪه هر خواهش په دم نڪلي،
بهت نڪلي ميري ارمان ليڪن پهر بهي ڪم نڪلي!

هي ڪو ڀوڳ نه آهي، جو ڪنهن کل ۾ ٽاريو وڃي، پر هن وقت هڪ ڀوائتي صورتحال آهي. برصغير جي جنهن خطي ۾ پاڻ رهون پيا، اهو تيزيءَ سان هڪ فيصلا ڪن صورتحال سان دوچار ٿيڻ طرف وڌي رهيو آهي. پوري ايشيا کنڊ جي مستقبل بابت وڏين ۽ عالمي طاقتن ڇا کچڻي تيار ڪئي آهي، انهيءَ جي ڪجهه ”چانورن“ جي خوشبوءِ توهان آمريڪي پاليسين ۾ سنگهي سگهو ٿا، جيڪي هن خطي ۾ نروار ٿي رهيون آهن. تنهن ڪري مُشتري هوشيار باش!

ڌريان ئي ڌاريا مٽ مئيءَ جا نه ٿيا،
مندي ڏيرن مند ۾ آئون کليو کيڪاريان،
صبح ٿي ساريان، ته اٺ نه اوطاقن ۾!


Posted by on January 25, 2012 in Articals


Sakhi Jam Kanbho Khan

”سنڌ جو مشهور سخي ڄام ڪانڀو خان نور سنڌي“

سنڌ ۾ اها چوڻي اڄ به مشهور آهي ته يار تون ته اسان لاءِ ڄام ڪانڀو ته نه آهين. ها ڄام ڪانڀو خان سنڌ جو مشهور سخي مڙس ٿي گذريو آهي. پاڻ سنڌ جي اهم ڄام جوڻيجو جي خاندان مان هو. پاڻ 1305ھ ۾ وقت جي وڏي جاگيردار نواب ڄام محمد شريف جي گهر ۾ جنم ورتو. پاڻ ننڍي هوندي کان سچار غريبن جو همدرد ۽ غريبن جي مدد ڪندي خوشي محسوس ڪندڙ هو. ڄام ڪانڀو خان جي سخاوت، نه صرف ڄام نوازعلي واري علائقي ۾ پر ان وقت جي سنڌ هند ۾ مشهور هئي. پاڻ روزانه فجر جي نماز پڙهي، نوڪرن کان ڪاٺ جي هڪ وڏي صندوق، جنهن ۾ چانديءَ جا رپيا هوندا هئا، سامهون رکرائي رات دير تائين ايندڙ ضرورتمندن سوالين کي ٻڪ ڀري ڏيندو هو. وڏي سخي هئڻ سان گڏوگڏ مهمان نواز به هو. اوطاق تي ايندڙ مهمانن توڙي فقير فقراءَ لاءِ هڪجهڙي ماني، ڍاڪونءَ ۾ ڍڪجي ايندي هئي. پاڻ صوفياڻه راڳ جو به وڏو شوقين هوندو هو. ڀلا گهوڙا، مهري اٺ، ڀلا ڏاند، ڀليون مينهون، ڀليون ٻڪريون رکڻ جو به شوقين هو. وٽس 2 سئو کان وڌيڪ ڀلا گهوڙا هوندا هئا. سخي اهڙو جو ڪيترا ئي سوالي مينهون يا ڍڳا ۽ ٻئي چوپائي مال سان گڏ، گهوڙا سي به سٺن سنجن سان ڏيڻ جي سين هڻندا هئا ته کين اهي به ڏئي ڇڏيندو هو. سياست کان پري هو. سياست وارو ڪم پنهنجي ڀائرن نوابزاده ڄام جان محمد خان ۽ نواب زاده ڄام مٺا خان جي حوالي ڪري ڇڏيو هيائين. مٿيان ٻئي نواب، بمبئي اسيمبليءَ جا ميمبر رهيا ۽ ان حيثيت سان سنڌ ۾ سٺا ڪم ڪرايائون. ڄام ڪانڀو خان لاءِ اهو مشهور آهي ته پاڻ پنهنجي مرشد حضرت شاهه عبدالطيف ڀٽائيءَ جي مزار تي حاضري ڀرڻ لاءِ، سوين نوڪرن سان گڏ ڀٽ شاهه ويندي نازڪ نفيس هئڻ جي باوجود ڀٽ شاهه کان ٻه ڪوهه پري، نوڪرن سميت گهوڙن تان لهي پير اگهاڙا ڪري پيرين پنڌ مزار تي حاضري ڏيندا هئا. ايئن ٻه ٽي راتيون رهي، وڏيون خير خيراتون ڪندا هئا ۽ پاڻ سان آندل چانديءَ جي ٽڪن جو خرزينون فقير فقراءَ ۾ ورهائيندا هئا. لطيف جي عرس مبارڪ ۾، زائرين لاءِ سندن پاران لنگر عام هلندڙ هوندو ھو. ملاکڙي ۾ به ملهن کي ٽڪن جا ٻڪ ڀري ڏيندا هئا ۽ ميلي ۾ فنڪارن سان به اهڙي سخاوت ڪندا هئا. پاڻ بهترين گهوڙي سوار به هئا. سندس ويجهن دوستن ۾ سيد محمد علي شاهه ڄاموٽ مٽياريءَ وارو، سر شاهنواز ڀٽو، نواب نبي بخش خان ڀٽو، نواب غيبي خان چانڊيو، مير بنده علي خان ٽالپر به شامل هئا. پاڻ محفلن جو مور ۽ ڳوٺاڻي ڪچهرين سان دلچسپي رکندو هو. روزي نماز جو پابند، سنڌ جي ڪيترن ئي بزرگن سان عقيدت رکندڙ هو. بزرگن جي ميلن ملاکڙن ۾ وڃي نه صرف لنگر نياز ڪندو هو پر ملهن ۽ فنڪارن کي به دل کولي ٽڪن جا ٻڪ ڀري ڏيندو هو. سنڌ جو هيءُ عظيم سخي 1374 هه ۾ 9 ربيع الثاني تي هن دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو. سندس وصال جي خبر باهه وانگر سنڌ هند ۾ پکڙجي وئي. چون ٿا ته تعزيت ڪندڙن جو سلسلو سڄو سال جاري رهيو. ڇاڪاڻ ته ان وقت سوارين جي سهوليت نه هئي. تعزيت لاءِ نه صرف سنڌ پر هند کان به هزارين ماڻهو پهتا. تعزيت لاءِ ايندڙ ايئن روئيندا رهيا، ڄڻ سندن ڪو مٽ مائٽ گذاري ويو هجي. سندس پٽن ۾ ڄام صادق علي خان، ڄام شيرعلي خان هئا، جيڪي وفات ڪري ويا. ڄام صادق علي خان جي پٽن ۾ ڄام معشوق علي، ڄام ڪاشف علي ”مرحوم“، ڄام ذوالفقار علي، ڄام شير علي جي پٽن ۾ ڄام نورعلي خان، ڄام نفيس خان ۽ ڄام نياز علي خان شامل آهن. ڄام صادق علي خان به مهمان نوازيءَ واري روايت، پنهنجي والد کان ورثي ۾ حاصل ڪئي ۽ مرڻ گهڙيءَ تائين سندس دل جو دستر خوان ايندڙ ويندڙ جي مهمانيءَ لاءِ وڇايل رهيو.
Leave a comment

Posted by on January 24, 2012 in Personalities