قربانين کي ڀيٽا ڪيئن ڏجي؟ – ڊاڪٽر مير عالم مري

قربانين کي ڀيٽا ڪيئن ڏجي؟

ڊاڪٽر مير عالم مري

بشير خان کي دل جي ڪا به تڪليف نه هئي، پر سڪرنڊ اسپتال جي ڊاڪٽرن، سندس موت جو سبب (Heart attack) ڄاڻايو. اهو ممڪن آهي ته صورتحال ائين ئي هجي ۽ بشير خان جو موت فطري هجي، پر رات جو 3 وڳي ڌاري، جيئن ئي مون کي ڪنهن دوست ننڊ مان اٿاري اها افسوسناڪ خبر ٻڌائي ته منهنجو پهريون ردعمل اهو هو، ”بشير خان جو موت غير فطري آهي، شايد کيس قتل ڪيو ويو هجي.“ دراصل 23 مارچ جي انتهائي پرامن ۽ منظم ريلي ۾ سنڌي عوام وڏي تعداد ۾ شرڪت ڪئي هئي، پر حيرت انگيز حد تائين حڪومت پاڪستان ان بابت انتهائي حد تائين پراسرار خاموشي اختيار ڪئي هئي. 4 ۽ 5 اپريل تي ڪجهه دوستن سان مون اهو تذڪرو ڪيو هو ته سرڪار جي خاموشي کي هلڪو نه وٺڻ گهرجي، ٿي سگهي ٿو ته ڪو وڏو حملو ٿئي. اها ته خبر نه هئي ته ڇا ٿيندو؟ پر اهو منهنجو تجزيو هو ته جيڪي ڪجهه ٿيندو، اهو غير معمولي هوندو. ٿورن ڏينهن اندر بشير خان جي موت جي خبر آئي. مون سميت ڪو به ذهن، انهيءَ خبر کي مڃڻ لاءِ تيار نه هو. سڀني جي ذهنن ۾ شڪ ۽ سوال هئا. هي سٽون لکجڻ تائين پوسٽ مارٽم رپورٽ نه جاري ٿي آهي ۽ ان جي طريقيڪار ۽ شفافيت تي بشير خان جي تنظيمي ساٿين پاران اعتراض اٿاريا ويا آهن. سرڪار کي گهرجي ته بشير خان جي وارثن ۽ سڄي سنڌ جي عوام جي تسلي لاءِ بي ريا جاچ ۽ رپورٽ جاري ڪري. جيڪڏهن بشير خان جو موت محض دل جي دوري پوڻ سبب ٿيو آهي ته وڏي افسوس سان قبول ڪرڻو پوندو، ڇاڪاڻ جو دل جو دورو ڪنهن کي به پئي سگهجي ٿو. پر جيڪڏهن بشير خان جو موت، ڪنهن سازش جو نتيجو آهي، يا ڪنهن زهر وغيره سبب ٿيو آهي ته پوءِ انتهائي تشويشناڪ ڳالهه هوندي. بشير خان جو موت، سنڌ جو هاءِ پروفائيل ڪيس آهي. جيڪڏهن اها سازش آهي، ۽ اها تصديق ٿيڻ بعد، ڇا سندس قاتلن تائين پهچي سگهبو؟

اهو وڏو سوال آهي، ان کان وڌيڪ اهو سنڌ جي قومي تحريڪ تي نفسياتي حملو هوندو، آئنده ڪو به اڳواڻ پاڻ کي هر هنڌ غير محفوظ سمجهندو، دعوتون کائڻ، عام جاين تي کائڻ، پيئڻ وغيره بابت غير يقيني رهندي ۽ خود قومپرست اڳواڻن جي ميزباني ڪندڙ دوست توڙي ڪارڪن به منجهي پوندا ته ڪٿي ڪو مسئلو نه ٿي پوي. تنهن ڪري اهو ضروري آهي ته بشير خان جي موت جي اصل حقيقت پڌري ٿئي، پر ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه هيءَ آهي ته قومي تحريڪ خلاف هلندڙ نفسياتي جنگ ۽ حملي کي سمجهيو وڃي ۽ ان جو حل ڪڍيو وڃي. ٻي ڳالهه ته مون کي هي لفظ چوڻ ۾ ڪو به عار محسوس نٿو ٿئي ته بشير خان، جيئي سنڌ هلچل جي سڀني اڳواڻن ۽ سڀني پارٽين مان وڌيڪ عوامي اثر رکندڙ هو. مون جيتري قدر ڏٺو ۽ 1995ع کان 2000ع تائين، جيئي سنڌ قومي محاذ ۾ ساڻس گڏجي ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو، ته مون محسوس ڪيو ۽ ڏٺو ته بشير خان باهمت ۽ سخت محنتي هو. اڻ ٿڪ جدوجهد ۽ عوام سان ڳانڍاپو، سندس شخصيت جا ٻه نمايان پهلو رهيا آهن. مون سميت ڪيترن ئي قومي ڪارڪنن کي بشير خان سان اختلاف به هئا، الڳ به ٿياسين، پر جڏهن به ملياسين ته وڇڙيل دوستن وانگر پيار ۽ عزت سان ملياسين. اها حقيقت آهي ته بشير خان سائين جي ايم سيد جي فڪر کي سنڌ جي وسيع علائقي ۾ عوامي سطح تي متعارف ڪيو. جيئي سنڌ هلچل، جيڪا هيٺين وچولي طبقي جي ملازمت يا ڪاروباري ماڻهن، شاعرن، اديبن ۽ دانشورن تائين محدود هئي، ان کي عوامي رنگ ۾ رڱڻ شروع ڪيو، بيروزگار نوجوان، هاري، مزدور، وچولو طبقو، زميندار، غرض ته قومي تحريڪ کي محدود دائري مان ڪڍي وسيع دائري ۾ وٺي اچڻ جو اعزاز ۽ ڪردار بيشڪ بشير خان قريشي جو هو. ٻيو ڪير مڃي يا نه مڃي، آئون بنا هٻڪ جي قبول ڪريان ٿو ته اسان جيڪي پاڻ کي نظرياتي ڪارڪن، سياسي تعليم جا ماهر، دانشور، ليکڪ ۽ ٻيو الائي ڇا ڇا سمجهون ٿا، تن ڪتاب ته گهڻا پڙهيا هوندا، ليڪچر ۽ تقريرون ته شاندار ڪيون هونديون، پر نه رڳو شخصي طور پاڻ، عوامي اڳواڻ ٿي اڀري نه سگهيا آهيون ۽ نه وري پنهنجي جماعتن کي عوامي رنگ بخشي سگهيا آهيون. نظرياتي تعليم ۽ سياسي سنجيدگي جي نعري بازي ۾ جماعتن کي، عوام جي وسيع حلقن ڏانهن وٺي وڃڻ جي بجاءِ، جيئي سنڌ هلچل جا سمورا گروپ پاڻ کي ڪجهه دوستن جي ٽولي تائين محدود رکيو ويٺا آهن. ٻئي طرف بشير خان هو، جنهن کان سڀ الڳ ٿيا، پر پوءِ به هن جي محنت ۽ جدوجهد جو اهو ڪمال هو، جو اسان سڀني کان وڌيڪ ڪارڪنن جو تعداد، عوامي سگهه ۽ حمايت بشير خان کي حاصل هئي.

بيشڪ، اسان پنهنجو پنهنجو سچ ٺاهي جدا ٿي ويهي رهياسين، ڌار ڌار سفر جاري ڪيوسين، پنهنجي سچ کي قطعي سچ سمجهيوسين، پر نتيجي جي لحاظ سان قبولڻ گهرجي ته علم ۽ دانشوري هوندي به اسان پنهنجن جماعتن کي عوامي جماعتون نه بنائي سگهياسين. اسان تنقيد پئي ڪئي ته بشير خان قريشي وٽ عوامي هجوم ته آهي، پر عوامي تنظيم ۽ سياسي تعليم ڪونهي. پر ڇا اسان ڪڏهن ان سوال جو جائزو ورتو ته اسان ڪهڙي عوامي تنظيم (ڌار ٿيڻ کانپوءِ) ٺاهي آهي؟ ڪهڙا ادارا جوڙيا آهن؟ بشير خان ته چوندو هو ته گهٽ ۾ گهٽ هو عوام کي گڏ ڪري سگهي ٿو ۽ اهو صحيح چوندو هو، پر هن کان ڌار ٿيل اسان سمورا گروپ ته اهو به نه ڪري سگهياسين. اهو سمجهندي به انقلاب ۽ تبديلي جو اصل سرچشمو ۽ طاقت عوام آهي، اسان پنهنجي شخصيت کي، پنهنجي جماعتن کي عوام جي دلين ۾ لاهي نه سگهياسين. اها اسان جي تمام وڏي ڪوتاهي ۽ نااهلي هئي ۽ آهي؟ پر اسان صرف بشير خان کان توقع ٿي ڪئي ته جدوجهد به هُو ڪري ۽ ادارا به هُو ٺاهي؟ اسين جيڪي هُن سان گڏ هلڻ لاءِ تيار نه هئاسين، هُن سان گڏ رهي هٿ ونڊائڻ لاءِ تيار نه هئاسين، اڪيلو ڪري، پنهنجو سچ چئي ۽ ٺاهي ڌار ٿي وياسين ۽ ڌار ٿيڻ کانپوءِ به ڪي خاص نتيجا ڏئي نه سگهياسين!!

اسان قومي تحريڪ ۾ بهتري چاهي ٿي، نه ڪي انتشار، پر شايد بهتري جي نعري ۽ نالي ۾ اسان به ڪجهه ساٿين هٿان استعمال ٿياسين، معاملن کي ڇيڙي ته ويٺاسين، پر معاملن کي سنڀالي نه سگهياسين، تنهن ڪري اسان کي ٿڌي دل ۽ دماغ سان ماضي، حال ۽ مستقبل جو جائزو وٺڻ گهرجي. منهنجي مشاهدي موجب سائين جي ايم سيد جي وفات کانپوءِ بشير خان جو وڇوڙو اهو ٻيو اهم سانحو آهي، جنهن نه رڳو قومي تحريڪ کي، پر سڄي سنڌ کي ڌوڏي ڇڏيو آهي. سڀني تنقيدن جي باوجود هيءَ حقيقت آهي ته بشير خان جي وڃڻ سان عوامي جدوجهد جو اهو مورچو عارضي طور خالي ٿي ويو آهي. پارٽيون ته پيون هلنديون، پر اهڙي شخصيت جي اڀرڻ لاءِ وڏي محنت ۽ وڏي وقت جي ضرورت آهي. تنهن ڪري منهنجي سمجهه مطابق اڄ وڇوڙي جي غم کي طاقت ۾ بدلائڻ جي ضرورت آهي.

جيئن سائين جي ايم سيد جي وڇوڙي بعد جسقم کي وجود ۾ آندو ويو. حالانڪه اهو حالتن جي دٻاءُ تحت ٺهيو، ان جي ٺهڻ وقت اختلافي معاملا سلجهائڻ جي بجاءِ دٻايا ويا هئا، نتيجي طور ڀڃ ڊاهه ٿيندي رهي. ان ڀڃ ڊاهه جا ڪي سبب هوندا، پر وقت ۽ حالتن جي روشني ۾، جدا جدا پارٽيون ٺاهڻ ۽ انهن جا نتيجا ڏسڻ کانپوءِ منهنجي خيال ۾ هاڻي بشير خان جي وڇوڙي سان ٿيل قومي نقصان جو ازالو صرف گڏجڻ جي صورت ۾ ئي ممڪن آهي. تنهن ڪري نه رڳو سڀني کي ان نقطي تي سوچڻ گهرجي، پر هڪ ٻئي سان ڳالهائڻ گهرجي. رڪارڊ جي درستگي خاطر بشير خان جي وڇوڙي کان پهرين، سائين جي ايم سيد جي ورسي، گڏيل طور ملهائڻ جي سلسلي ۾ مون جيئي سنڌ هلچل جي مختلف جماعتن ۽ اڳواڻن سان ملاقاتون به ڪيون هيون، ان دوران بشير خان جي وڇوڙي جي دل ڏکوئيندڙ واردات ٿي وئي ته اسان اڳ ۾ ئي اهو چاهيو پئي، پر هاڻي ته حالتن جي تقاضا آهي ته وري سڀ گڏجي هڪ ٿيون. اهو به اهڙي ريت جو اختلافي معاملن کي اڪلائي، ڳالهائي، ائين جو وري ڪا ٽوڙ ڦوڙ نه ٿئي. منهنجي نظر ۾ ڏنل قربانين کي ڀيٽا ڏيڻ جو اهو ئي صحيح ۽ وقتائتو قدم آهي.

Reference: Daily Kawish
Date: 16th-April-2012

 

پيپلز پارٽي-نواز ليگ ڇڪتاڻ ۽ سنڌ – بئريسٽر ضمير گهمرو

پيپلز پارٽي-نواز ليگ ڇڪتاڻ ۽ سنڌ

بئريسٽر ضمير گهمرو

ايندڙ چونڊن کي نظر ۾ رکندي پ پ ۽ نواز ليگ پنهنجي پنهنجي تڪ کي پاڻ ڏانهن مائل ڪرڻ توڙي ٻين تڪن ۾ پنهنجي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ننهن چوٽيءَ جو زور لڳائي رهيون آهن. پ پ جو زور سينٽرل پنجاب ۽ سرائيڪي علائقي تي آهي ته وري نواز ليگ پ پ جي روايتي ڳڙهه سنڌ ۾ پنهنجي سياست لاهي رهي آهي. اڄ اسين ٻنهي پارٽين جي سياست، ڇڪتاڻ، انهن جي پاليسين ۽ ان جو سنڌ تي پوندڙ اثر جي ڇنڊڇاڻ ڪنداسين.

1970ع جي چونڊن ۾ پ پ پنجاب جي پارٽي ٿي اڀري هئي، ڇو ته کيس پنجاب ۾ ئي ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت حاصل هئي، جڏهن ته سنڌ ۾ کيس 60 صوبائي سيٽن مان صرف 28 سيٽون مليون هيون. ان ڪري هن 1973ع جو آئين ٺاهڻ وقت کلي طور پنجاب جي مفادن جو تحفظ ڪيو، پر 1979ع ۾ ڀٽي صاحب جي ڦاسي کانپوءِ پ پ سنڌ ڪارڊ کي مضبوطي سان جهليو ته آهستي آهستي سينٽرل پنجاب سندس هٿن مان نڪري ويو ۽ 1977ع کان پوءِ پنجاب ۾ نج ۽ خالص پ پ سرڪار وجود ۾ نه اچي سگهي. جنرل ضياءَ، مسلم ليگ توڙي مذهبي جماعتن اسٽيبلشمينٽ جي مڪمل سهڪار سان پ پ کي پنجاب جي وچين پرڳڻي مان ٻاهر ڪڍي ڇڏيو. اتي 1988ع کان قائم مسلم ليگ نواز قومپرستي جي بنياد تي پنجاب جي وچين حصي ۽ پوٺوهار علائقي کي پنهنجو ڳڙهه بڻائي ڇڏيو. پ پ هاڻي رڳو سنڌ ۽ ڏکڻ پنجاب جي سرائيڪي علائقن تائين محدود آهي. خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان ۾ به کيس ڪجهه حمايت حاصل آهي. پنجاب جي پارٽي کان وٺي غير پنجابي پارٽي ٿيڻ تائين پ پ جو سفر تاريخ جو عجب نمونو آهي.

ساڳي طرح نواز ليگ پڻ پنجاب جي قومپرستي واري نعري ”جاڳ پنجابي جاڳ، تيري پگ نون لگ گيا داغ“ واري نعري سان سياست جي شروعات ڪئي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان مان نوابن ۽ سردارن کي اقتدار جي لالچ هيٺ پنهنجو بڻائي، مرڪز توڙي سنڌ ۽ سرحد ۾ حڪومتون ٺاهيون. بلوچستان ۾ به ڪڏهن مخلوط ته ڪڏهن پنهنجي سرڪار ٺاهڻ جا جتن ڪيا. اهڙي طرح نواز ليگ مختلف وقتن تي پنجاب جي قومي مفادن جو زبردست دفاع ڪيو. اهو پاڻي وارو مسئلو هجي، ناڻي وارو هجي، آئيني، انتظامي هجي، هن جو سياسي محور پنجاب رهيو. ايتري تائين جو سنڌ توڙي بلوچستان ۾ رهندڙ پنجاب جي آبادڪارن کي به ان ڪري پنهنجو ڪيو ته جيئن هو پنجاب جي مفادن کي تحفظ ڏيڻ لاءِ سندس مدد ڪن. وچولي پنجاب توڙي پوٽوهار جي مخصوص سيٽن جي ڪري نواز ليگ کي اهو خطرو آهي ته اها ملڪ گير پارٽي نه بڻجي سگهي آهي، ان ڪري اها ان ڪوشش ۾ آهي ته ملڪ جي پارٽي جو ڏيک ڏيڻ لاءِ کيس ٻين صوبن ۾ به هن کي مدد گهرجي.

پ پ توڙي نواز ليگ توڻي جو ڄايون پنجاب ۾، ۽ ٻنهي کي پنجاب جي اسٽيبلشمينٽ جو شروع ۾ آشيرواد به رهيو، پر انهن جي قيادت جو جتي ڳڙهه هيو، اهي آخر اتي ئي مرڪوز ٿي ويون. هينئر نواز ليگ پنجاب جي ۽ پ پ سنڌ جي پارٽي آهي، پر ٻنهي ۾ فرق تمام گهڻو آهي. پ پ سياسي عمل دوران غير پنجابي پارٽي ٿيڻ جي باوجود سنڌ جي مفادن تي واضح نه آهي، جڏهن ته نواز ليگ پنجاب جي مفادن تي مڪمل طور واضح آهي ۽ اها انهن جو تحفظ به ڪري ٿي. ٻئي پارٽيون 1973ع جي آئين (جيڪو قرارداد پاڪستان جي ڀڃڪڙي ڪري ٺاهيو ويو) کي موجوده فيڊريشن جو سماجي معاهدو سمجهن ٿيون. توڙي جو ٻنهي پارٽين چارٽر آف ڊيموڪريسي صحيح ڪري ان کي به پٺي ڏني ۽ 18 هين ترميم ۽ ستين اين ايف سي ذريعي نئين مرڪزيت جو بنياد وڌو. نواز ليگ مختلف وقتن تي ثابت به ڪري ڇڏيو آهي ته هو پنجاب جي مفادن جو تحفظ ڪري ٿي، پر ٻين صوبن مان موٽ ملڻ لاءِ پنهنجي پاليسي ۾ پنج سيڪڙو به تبديلي آڻڻ لاءِ تيار ناهي، ڇو ته موجوده فيڊريشن کي ساڳي حيثيت ۾ رکڻ سندس قومي مفادن وٽان آهي.

پيپلز پارٽي پنجاب مان بيدخلي کانپوءِ سمجهي ٿي ته اها (نواز ليگ وانگر صرف سينٽرل پنجاب) سنڌ جي ووٽن تي مرڪز ۾ حڪومت نٿي ٺاهي سگهي، ان ڪري اها هاڻي سرائيڪي ڪارڊ به کيڏي رهي آهي. نواز ليگ ته پنجاب سان وفاداري ڪري ٻين صوبن ڏانهن هٿ ڊگهو ڪيو آهي، پر پ پ اڄ ڏينهن تائين سنڌ جي مفادن جو تحفظ ڪرڻ کانسواءِ ٻين علائقن ڏانهن هٿ وڌائي رهي آهي. سنڌ جي قيمت تي جيڪو سندس تڪ آهي، سرائيڪي صوبي وارو ڪارڊ کيڏڻ کان به نٿي رڪجي، ڇو ته کيس هر قيمت تي مرڪز ۾ اقتدار گهرجي. نواز ليگ پنجاب جي مفادن جو تحفظ ڪرڻ لاءِ چارٽر آف ڊيموڪريسي وقت ئي مرڪز ۾ اقتدار کي خير آباد چيو هو ۽ پ پ کي حڪومت ٺاهڻ لاءِ راضي رکيو. معنيٰ هو پنجاب جي مفادن لاءِ مرڪز ۾ حڪومت نه به ٺاهي سگهي، پر پ پ سرڪار سنڌ جي وحدت جي قيمت تي به مرڪز ۾ اقتدار وٺڻ لاءِ بي تاب آهي. نواز ليگ کي خبر آهي ته سينٽرل پنجاب سندس ڳڙهه آهي، باقي ٻين صوبن جي کيس رڳو مدد درڪار آهي ۽ ان لاءِ انهن صوبن کي نالي ماتر شرط آڇڻ ۾ کٽيءَ جي گهران ”شون“ ئي ته ويندي. پر پ پ مرڪز ۾ اقتدار نه رڳو سنڌ جي قيمت تي ڪري رهي آهي، پر اڄ تائين مرڪز ۾ سمورا معاهدا اهي اين ايف سي جي صورت ۾ هجن يا 18 هين ترميم جي صورت ۾ سنڌ جي مفادن جي خلاف ٿيا آهن. پ پ 1973ع جي آئين کان به پوئتي هٽي آهي، جڏهن ته نواز ليگ پنجاب جي مفادن جو زبردست تحفظ ڪندي 1973ع جي آئين ۾ پنجاب کي مليل برتري کي به اڳتي ڪيو آهي. پ پ سرڪار ان ڳالهه تي ششدر آهي ته نواز ليگ سندس ڳڙهه سنڌ ۾ ٽپي پئي آهي ۽ ممتاز ڀٽو، لياقت جتوئي، ماروي ميمڻ سميت ڪيترائي سياستدان سنڌ مان نواز ليگ ۾ شامل ٿي رهيا آهن، جڏهن ته صدر آصف زرداري وري سينٽرل پنجاب ۽ سرائيڪي علائقي کي هٿ ڪرڻ لاءِ هٿ پير هنيا آهن. سينٽرل پنجاب ته پ پ کي هونئن به هٿ نه ايندو، پر سرائيڪي علائقي کي صوبي ڏيڻ جا ڀاشن (جنهن جي آئين ۾ گنجائش ئي نه آهي) سنڌ جي وحدت جي قيمت تي آهن. جنهن ڳالهه جي پ پ کي ان ڪري پرواهه نه آهي، ڇو جو اها سنڌ کي پنهنجي ذاتي ملڪيت سمجهي ٿي.

پ پ-نواز ليگ سنڌ کي ڇا آڇينديون:

پ پ توڙي نواز ليگ وٽ سنڌ کي آڇڻ لاءِ ڪجهه به نه آهي. پ پ سنڌ کي پنهنجي ملڪيت سمجهندي سينٽرل ۽ ڏکڻ پنجاب جي مفادن جو تحفظ ڪري رهي آهي، جڏهن ته نواز ليگ جيئن ته پنجاب جي مالڪ آهي، اها وري پنج سيڪڙو کن رعايتون سنڌ کي آڇي سگهي ٿي. نواز ليگ پاران سرائيڪي صوبي جي مخالفت ڪري سنڌ جي وحدت کي سندس مان ڪو خطرو نه آهي، پر پ پ جو ووٽ بينڪ سنڌ مان هجڻ باوجود ان مان سنڌ جي وحدت کي خطرو لاحق ٿي سگهي ٿو، جيڪو سنڌ جي انتظامي ورهاڱي طور اڳ ئي ثابت ٿي چڪو آهي. ڌار صوبي لاءِ لڳندڙ پوسٽرن تي پ پ سرڪار پاران ڪو به قدم نه کڻڻ پڻ ان جي ڪمزوري ثابت ڪري ٿو. نواز ليگ جي طرز حڪمراني پنجاب ۾ بهتر رهي آهي، پر سنڌ ۾ جنهن طريقي سان غير آئيني ۽ غير قانوني طريقي سان هن پنهنجا وڏا وزير ۽ صلاحڪار مسلط ڪيا، ان ثابت ڪيو ته نواز ليگ ته آئين جي صوبائي خودمختياري واري حصي تي به يقين نٿي رکي. بهرحال پنجاب ۾ بهتر حڪمراني کي هو سنڌ ۾ ماڊل طور پيش ڪرڻ گهري ٿي. جيئن ته اها فيڊريشن ۽ پنجاب جي مالڪ آهي، ان ڪري سنڌي سياستدان سندس کان ڪجهه رعايتون وٺڻ لاءِ آتا آهن ۽ حقيقت ۾ ڪجهه رعايتون اها ڏئي به سگهي ٿي، پر رعايتن کان وڌيڪ اها ڪجهه به آڇي نٿي سگهي. پ پ سرڪار جي هٿ ۾ نه فيڊريشن آهي، ۽ نه پنجاب. اها ته اتي مهمان اداڪار آهي، جيستائين کيس آمريڪي حمايت حاصل آهي. ان ڪري اها سنڌ کي نه ته رعايت ڏئي سگهي ٿي ۽ نه بهتر حڪمراني. ان ڪري وري به سنڌ جون ڪي قومپرست ڌريون اهو سمجهن ٿيون ته زير دستن بجاءِ مالڪن سان ڳالهائڻ بهتر آهي. هن سبب جي ڪري ئي سنڌ ۾ پارلياماني سياست جون داعي قومپرست ڌريون نواز ليگ سان مسلسل ڳالهائي رهيون آهن، جيڪو عمل حقيقي فيڊريشن ۾ ته بهتر آهي، پر موجوده طرز واري فيڊريشن ۾ هاڃيڪار به ٿي سگهي ٿو. ان ڪري جيڪڏهن سياست کي نج اقتداري مفادن جي حوالي سان ڏسجي ته پ پ وٽ سنڌ کي ڏيڻ لاءِ نه بهتر حڪمراني آهي، نه وسيلا، پر نواز ليگ وٽ نه صرف بهتر حڪمراني جو ماڊل آهي، پر پنجاب وٽ سنڌ جا وسيلا جيڪي پ پ گروي رکيا آهن، اهي به. سنڌ جو عوام پ پ سرڪار کي ان ڪري ووٽ ڏيندو رهيو آهي، ته هڪ ته مرڪز ۾ اها کين نمائندگي ڏياريندي ۽ ٻيو سنڌ ۾ بهتر حڪمراني ذريعي سندن زندگين ۾ ڦيرو آڻيندي، پر انهن ٻنهي محاذن تي پ پ سرڪار جي ڪارڪردگي بهتر نه رهي آهي ۽ هو سنڌ ۾ شهيدن جو ڪارڊ کيڏي رهي آهي. هاڻ نج اقتداري حوالي سان به ڏسجي ته مرڪز ۾ پ پ جو اقتدار سنڌين تي ڪجهه نه ڏئي سگهيو آهي ۽ اهو رڳو آمريڪا ۽ پنجاب جي ڪتب آيو آهي ته پوءِ سنڌي مرڪز ۾ سرڪار ٺاهڻ لاءِ پ پ کي ووٽ ڇو ڏين؟ بهتر آهي ته مرڪز جن جو آهي، ان ۾ انهن جي سرڪار هجي ته سنڌ ڳالهائڻ جهڙي ته هوندي. هاڻي ته اها نه لڇي سگهي ٿي، نه وري ڪنگهي سگهي ٿي، پنهنجن جا گهاوَ ڪنهن کي ڏيکاري به نٿي سگهي، پراون جا ڌڪ ته واڪا ڪري پنهنجي عوام کي ڏيکاريندي.

سنڌ ۾ هونئن به پ پ کي جيڪو ووٽ ملي ٿو، اهو قومپرست ووٽ آهي. جڏهن پنجاب لاش موڪلي ٿو ته سنڌ ظاهر آهي ته ان تي ردعمل ڪري پ پ کي ووٽ ڏئي ٿي، پر پ پ وٽ سنڌ جي ووٽ جو نه ته قدر آهي، نه لحاظ. اها توڙي جو پاڻ کي موجوده چونڊن جي بنياد تي، جيڪي مينڊيٽ جي مڪمل ڪسوٽي نه آهن، سنڌ جي نمائنده سمجهي ٿي، پر سنڌ جي قومي توڙي انساني حقن تي هر وقت راتاهو لڳندو رهيو آهي، ڇو جو سنڌ وٽ هو سمجهي ٿي ته متبادل قيادت نه آهي ۽ اها ڊپ ۽ ڊاءَ جي ڪري سندس جهولي ۾ پيل آهي. سنڌ کي هن ماجرا مان هو نڪرڻ نٿي ڏئي، ڇو جو مرڪز ۾ سندس مفاد پيارا آهن. اهڙي ريت وري نواز ليگ سنڌ ۾ سنجيده پهل نه ڪري سگهي آهي، هوءَ عوام وٽ نه پر وڏيرن وٽ لٿي آهي. هن وٽ سنڌي عوام لاءِ ڪو خاص پيڪيج نه آهي. چون ٿا ته سنڌ نيشنل فرنٽ جي سربراهه ممتاز ڀٽو ناڻي، پاڻي ۽ ٻين معاملن تي لکت ۾ معاهدو ڪيو آهي، پر اهو اڃا منظر عام تي نه اچي سگهيو آهي. هوڏانهن نواز شريف جو خيال آهي ته سنڌي عوام کيس اهڙي ئي طريقي سان ووٽ ڏئي، جهڙي طرح پنجاب هڪ سنڌي ذوالفقار علي ڀٽي کي ڏنا هئا ته هو سنڌ جي مفادن جو خيال رکڻ جو پابند ٿي ويندو. ان ئي سوچ هيٺ هن ڀٽي خاندان جي اهم فرد کي هٿ ڪيو آهي ته جيئن سنڌ ۾ کيس اهڙي سڃاڻپ ملي، جيڪا سدائين پنجاب جو خواب رهي آهي. پر سنڌ هن وقت تاريخ جي اهم موڙ مان گذري رهي آهي، جتي پارلياماني توڙي وفاقي سياست پويون رخ ڪيو آهي ۽ نوجوان بشير قريشي جي شهادت کان پوءِ ڏينهون ڏينهن موجوده رياست ۾ پنهنجو اعتماد وڃائي چڪا آهن. بشير قريشي جي خون جي جاچ لاءِ نواز شريف جو سکڻو بيان سندن ڦٽن تي پهو نه رکي سگهيو آهي ۽ سنڌ Radicalization جي زبردست طوفان هيٺ آهي، جتي بلوچستان وانگر پارلياماني سياست پسمنظر ۾ وڃڻ جو انديشو آهي. جسقم پهريون ڀيرو عوامي سطح تي پاپولر پارٽي طور اڀري آهي. اها عوام منجهه موجود غصي سنڌ جي حوالي سان ٿيندڙ ڦرلٽ کي سامهون رکندي منظم ٿي ته پ پ جي پارلياماني سياست وڌيڪ خطري ۾ پئجي ويندي. پ پ کي هڪ طرف جسقم ۽ ٻئي طرف نواز ليگ ۽ پارلياماني سياست ڪندڙ قومپرست هن سال جو وڏو چئلينج ٿي سگهن ٿا، ڇو ته مئي جي پهرين هفتي ۾ نواز ليگ جو رتوديرو جو دورو تمام اهميت وارو هوندو، جتي هو بشير قريشي جي تڏي تي وڃي سگهي ٿو، ڇو ته ساڳي شهر ۾ هو سنڌ نيشنل فرنٽ جي سربراهه ممتاز ڀٽو جو مهمان هوندو. ملڪ جيئن ته هن وقت اڪيچار بحرانن جي ور چڙهيل آهي، ان ڪري اقتداري سياست عوام کي اپيل ڪرڻ ڪنهن حد تائين ڇڏي ڏنو آهي. سنڌ ۽ بلوچستان ايندڙ وقت ۾ اقتداري چونڊ عمل کان Indifferent (غير متعلق) ٿي سگهن ٿا، جنهن جو فائدو اقتداري پارٽين کي به ايترو شايد پوي، ڇو ته ان جو سمورو دارومدار ايندڙ ڪجهه مهينن تي آهي، جنهن ۾ سنڌ جي سياست هر لحاظ کان نروار ٿيندي ۽ موجوده صورتحال ٽٽندي، جيڪا بشير خان جي شهادت کانپوءِ ڪنهن حد تائين بيٺل نظر اچي ٿي.

ان ڪري هاڻي سنڌ جي سياست ۾ رڳو پيپلز پارٽي هڪ فيڪٽر نه هوندو، پر نواز ليگ، پارلياماني سياست ڪندڙ قومپرست ۽ ٻئي پاسي جسقم پڻ هوندي. سنڌ کي ويجهي تاريخ ۾ پهريون دفعو پ پ سرڪار جي ڪارڪردگي جي حوالي سان اهو موقعو ملڻ جو آسرو آهي ته اها عقلي طور سوچي، ڇو ته هن هميشه فيصلا يا ته جذبات ذريعي ڪيا آهن يا وري سندس کان ورتا ويا آهن. هاڻي پ پ کي سنڌ کي هڪ ”ڪارڊ“ نه، پر پنج ڪروڙ ماڻهن جو وطن سمجهڻو پوندو، جيڪو موجوده وفاق ۾ به پاڻ کي غير محفوظ ۽ ويڳاڻو سمجهي ٿو. سنڌ ۾ سياست جو چئلينج ڏينهون ڏينهن وڌندو پيو وڃي ۽ خود ايندڙ چونڊن تي سواليه نشان آهي، ڇو ته جڏهن حڪمران مڪاني چونڊون ئي نٿا ڪرائي سگهن ته ڇا هو عام چونڊن جي سَٽ سَهي سگهندا ۽ موجوده صورتحال ۾ عام چونڊون وفاق کان ڪهڙي گهر جون داعي هونديون؟ اهي سڀ سوال سنڌ جي آئيندي لاءِ اهم آهن.

Refrence: Daily Kawish
Date: 17th-April-2012

 

جاگيرداراڻي جمهوريت ۽ سنڌ – آغا سليم

جاگيرداراڻي جمهوريت ۽ سنڌ

آغا سليم

ورهاڱي کان وٺي سنڌ جي هاڻوڪي سياسي صورتحال تائين واري سياسي منظرنامي تي نظر وجهنداسين ته خبر پوندي ته ان ساري صورتحال ۾ رڳو هڪڙو ڪردار آهي، جيڪو هر دور ۾ جوڻ مٽائي نئين نالي، نئين گيٽ اپ ۾ نئين سياسي سڃاڻ سان سياسي اسٽيج تي نمودار ٿي پنهنجي اقتدار خاطر سنڌ جي سوديبازيءَ جو ناٽڪ ڪندو ٿو رهي. ڪڏهن هو کهڙو ٿي، سنڌ جي وجود کي ميٽي ۽ ريٽي ون يونٽ ٿو ٺاهي، ته ڪڏهن ارباب رحيم بڻجي اسلام آبادي اشاري تي سنڌ ۾ ضلعي حڪومتي نظام ٿو رائج ڪري ته ڪڏهن سنڌين جي ووٽ سان اقتدار ۾ اچڻ واري پاڪستان جي سڀ کان وڏي سنڌي سياسي پارٽيءَ جي سربراهي جي شڪل ۾ پنهنجي اقتدار لاءِ ”مفاهمت“ واري سوديبازيءَ سان سنڌ ۾ ٻه جدا جدا بلدياتي نظام لاڳو ڪري، سنڌ جو پورو اڌ ايم ڪيو ايم کي ڏيئي ٿو ڇڏي.

قومي فروختند وچه ارزان فروختند

(قوم ٿا وڪڻن ۽ ڪيڏي سستي ٿا وڪڻن)

سنڌ ۾ هر دور ۾ اهڙي ڪردار (سياسي توڻي نوڪر شاهي) جي پيدا ٿيڻ جا ڪهڙا سبب آهن، ان جو جواب ته ڪو سوشل سائنسدان ئي ڏيئي سگهي ٿو. مون جهڙو عام ماڻهو رڳو ايترو چئي سگهي ٿو ته ان جو سبب به اسان جو سماجي سرشتو آهي. ان سرشتي ۾ وري اسان ان جي پڻ ابتڙ ۽ ان جي نفي ڪندڙ جمهوري حڪومتي نظام جي چَتي هڻي ان کي هڪ نئين جاگيرداريت جي شڪل ڏني آهي. حقيقي جاگيرداريت ۾ خانداني جاگيردارن کانسواءِ ڪو عام ماڻهو جاگيردار ٿي نه سگهندو آهي، پر هن جمهوري جاگيرداريت ۾ ڪو فلمي ماڻهو به تمام وڏو جاگيردار، سردار ۽ سياسي ليڊر ٿي سگهي ٿو. جاگيرداريت ۽ جمهوريت جي ان تضاد ۾ انهن جي هڪ ٻئي جي نفيءَ مان ئي سنڌ جا اهي سوديباز ڪردار پيدا ٿين ٿا، جن جو مٿي ذڪر ڪري آيا آهيون.

جمهوريت جي باري ۾ دانشورن جو چوڻ آهي ته، جمهوريت يونان ۾ جنم ورتو ۽ هندستان ۾ جمهوريت پئنچائتي نظام جي صورت ۾ قبل مسيح کان موجود هئي، پر ائين نه آهي، جمهوريت جو سچ اهو آهي ته جمهوريت سرمائيداريت جي ڪُک مان جنم ورتو آهي، فائدي لاءِ وڪرو ۽ خريداريءَ جو سرمائيداريءَ وارو طريقو رائج هو، پر ان طريقي سرمائيداريت جي صورت تڏهن اختيار ڪئي، جڏهن ارڙهين صديءَ ۾ James ٻاڦ تي هلندڙ انجڻ ايجاد ڪئي. هن جي ان ايجاد صنعتي انقلاب جي شروعات ڪري ڇڏي. صنعتي انقلاب جاگيرداريت کي تهس نهس ڪري هڪ نئين معاشي نظام کي جنم ڏنو، جنهن کي Capitalism سڏيو ويو. انگريزي زبان ۾ ”ازم“ جي پڇاڙي ان لفظ سان لڳندي آهي، جيڪو ڪنهن نظريي يا فڪر لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيئن سوشلزم، ڪميونزم ۽ انارڪزم. ڪيپيٽلزم ڪو نظريو يا فڪر نه هو پر پيداوار جي هڪ خاص طريقي ۽ معاشي بندوبست جي هڪ خاص انداز کي چيو ٿو وڃي. پيداوار جو اهو طريقو ۽ معاشي بندوبست جو انداز ايترو ته طاقتور هو، جو ان کي ڪيپيٽلزم چيو ويو. ايجادن سان صنعتي انقلاب آيو، صنعتي انقلاب سرمائيدارن کي جنم ڏنو، سرمائيداريت جاگيرداريت کي ختم ڪيو. فرانس ۾ سرمائيداريت انقلاب آندو، جاگيرداريت ختم ٿي ۽ هڪ نئين دور، نئين تهذيب، نئين ترقيءَ جو آغاز ٿيو. صنعت ان سرمائيداريت جو لازمي جزو هئي. ان جديد سرمائيداريت جي باري ۾ معاشيات جي هڪڙي ماهر جو چوڻ آهي ته، ”جاگيرداراڻي دور ۾ به نفعي جي بنياد تي واپار ٿيندو هو، پر سرمائيداريت، جنهن ماڻهن جي زندگي ۽ سندن سوچ کي بدلائي ڇڏيو، اها نئين دور جي پيداوار آهي. چيو وڃي ٿو ته مشين ان جو لازمي جزو آهي، مشين ۽ ان جا پرزا جديد سرمائيداريت کي جاگيرداراڻي دور جي واپار کان جدا ڪن ٿا.“

جديد دور جي سرمائيدارن محسوس ڪيو ته مدي خارج جاگيردار، هنن جو حڪومتي نظام ۽ قانون، هنن جي گرجا ۽ پادري سندن استحصال ٿا ڪن ۽ هنن جي واپاري مفادن جي خلاف آهن ته هنن واپار ۽ مارڪيٽ کي جاگيرداريت کان آزاد ڪرائڻ جي جدوجهد شروع ڪئي. سرمائيدار بنيادي طرح خود غرض ۽ مطلبي هو. هن لاءِ زندگي هڪ بي رحم معاشي جنگ هئي، جنهن ۾ هو اڪيلي سر ٿي وڙهيو. پنهنجي بقا جي ان جنگ ۾ هو ڪنهن به اصول، اخلاقيات ۽ رشتن ناتن جو قائل نه هو. هن اهڙو حڪومتي نظام جوڙڻ ٿي گهريو، جنهن ۾ هو پاڻ به حصيدار هجي ۽ اهڙا قانون ٺاهي سگهي، جن سان هن جي ڪاروباري مفادن جو تحفظ ٿي سگهي. اهڙيءَ طرح جديد جمهوريت وجود ۾ آئي.

سرمائيداريت انسانيت کي ٻه وڏيون سوکڙيون ڏنيون، هڪ جمهوريت ۽ ٻيو زمين جي غلامي (Selfdom) مان آزادي ۽ ماڻهو جيڪو اڳ فرد نه هو، پر سردار يا نواب جو ماڻهو هو، ملڪ جو شهري نه پر بادشاهه جي رعيت هو، ان کي سرمائيداريت رياست جو شهري بنايو ۽ هن کي ڪي حق ڏنا. سڀ کان وڏو حق ووٽ جو حق هو، جنهن جي ڪري اڻ سڌيءَ طرح ملڪ جي حڪومتي سرشتي ۾ حصيدار هو. سرمائيداريت فرد کي آزادي ته ڏني، پر هن کي سرمائي ۽ اجوري جو غلام (Slavery of wages) بڻائي ڇڏيو. هي نظام جيئن ته نفعي تي ٻڌل هو، ان ڪري ان پورهيت لاءِ وڏيون مصيبتون پيدا ڪري ڇڏيون. گهٽ اجورو، غربت، بيروزگاري، ڏوهن ۾ واڌارو، بيماريون، غير صحت مند ماحول، انهن سڀني ڳالهين جي باوجود سرمائيداريت جاگيرداريت کان بهرحال تمام گهڻو بهتر هئي. عجيب ڳالهه آهي ته جڏهن سارو جهان جاگيرداريت مان نڪري سرمائيداريت ڏانهن پيو وڃي، تڏهن سنڌ تاريخي عمل جي بنهه ابتڙ اڳتي وڌڻ جي بدران پٺتي موٽ پئي کائي. سنڌ ۾ راڄن جا چڱا مڙس ۽ پريا مڙس بلوچن جي سرداري نظام جي اهل ڪندي پنهنجي پنهنجي راڄ کي منظم ڪري انهن جا سردار ۽ مير ٿي ويٺا آهن ۽ اتر جي ڪيترن شهرن ۽ علائقن ۾ سندن حڪومت قائم آهي. مان ترقيءَ جي عمل ۾ سماجي نظام جي اهميت جو ايترو ته قائل آهيان، جو منهنجي خيال ۾ (جيڪو غلط به ٿي سگهي ٿو) روس ۾ جيڪڏهن سرمائيداريت کانپوءِ ڪميونزم اچي ها ته ان جي صورت ڪا ٻي هجي ها ۽ ان جو انجام اهڙو ئي ٿئي ها، جهڙو هاڻي ٿيو. روس ۾ جڏهن اشتراڪيت عروج تي هئي، تڏهن هڪڙي سوشل سائنسدان ڪارل اين بيڪر چيو هو:

”ائين چئي سگهجي ٿو ته روس ۾ ڪميونزم جا مقصد حاصل ٿي نه سگهيا آهن، اها حقيقت آهي، پر اها به حقيقت آهي ته آمريڪا، انگلينڊ ۽ يورپ جي ٻين ملڪن ۾، جن ۾ جمهوريت آهي، جمهوريت جا مقصد به حاصل ٿي نه سگهيا آهن. ان جي معنيٰ اها هرگز نه آهي ته اشتراڪيت ۽ جمهوريت جي جيڪا اصل شڪل آهي، ان کي وساري ڇڏجي. روس، آمريڪا ۽ انگلينڊ کي ان لاءِ نندي سگهجي ٿو ته اهي ملڪ مثالي اشتراڪيت ۽ مثالي جمهوريت جي معيار تي پورا لهي نه سگهيا آهن.“

سرمائيداريت ماڻهوءَ کي زرعي غلاميءَ مان آزاد ڪرائي انفراديت ۽ جمهوريت ڏني هئي، پر ساڳئي وقت پورهئي ۽ پورهيت جي استحصال جو خوفناڪ نظام به رائج ڪيو هو. سرمائيداريت جي آزاديءَ ۾ بکيو ماڻهو تيستائين پيٽ ڀري نٿي سگهيو ۽ اگهاڙو ماڻهو تيستائين انگ ڍڪي نٿي سگهيو، جيستائين هن جي اٽي ۽ لٽي مان ڪنهن نفعو نٿي ڪمايو. اهڙي نظام ۾ عام ماڻهوءَ لاءِ سماجي انصاف ناممڪن هو، اهڙي صورتحال ۾ ڪن باشعور انسانن اهڙي آزاديءَ جا خواب ڏسڻ شروع ڪيا، جنهن ۾ ماڻهوءَ جو استحصال نه ٿئي، ماڻهپي جو مان ٿئي، انساني رشتن ۽ ناتن جو احترام ڪيو وڃي ۽ ماڻهو ماڻهپي واري آبرومنديءَ واري زندگي گذاري سگهي…… ساري دنيا ۾ جڏهن اهڙي معاشري جا خواب ڏٺا ٿا وڃن، تڏهن اسان جا وڏيرا اُن سماج جا خواب ٿا ڏسن، جنهن ۾ سرداري نظام هوندو ۽ اهڙي خواب کي ساڀيان بنائڻ لاءِ پنهنجن پنهنجن ”قبيلن“ کي منظم پيا ڪن، هڪ ٻئي سان پيا ويڙهائين ۽ پوءِ جرڳا ڪري ماڻهن جي مقدر جا فيصلا پيا ڪن.

Refrence: Daily Kawish
Date: 18th-April-2012

 

جيئڻ ٿورا ڏينهڙا – جامي چانڊيو

جيئڻ ٿورا ڏينهڙا

جامي چانڊيو

سنڌ هونئن ئي هر لحاظ کان سورن ۾ آهي ۽ ان صورتحال ۾ سنڌ جي هڪ بهادر ۽ سدوري پُٽَ بشير خان قريشيءَ جو لاڏاڻو سچ پچ ته ڪنهن وڏي قومي سانحي کان گهٽ ناهي. هونئن ته سنڌ جي ترقي پسند ۽ قومي سياست ۾ اهڙا انيڪ ڪردار ٿي گذريا آهن ۽ اڄ به موجود آهن، جيڪي سدائين قومي اُتساهه جي علامت رهيا، پر بشير خان قريشيءَ ۾ ڪا خاص مڻيا هئي، جو هو سنڌ جو هڪ هر دل عزيز ماڻهو هو. سياست جي ميدان تي سدائين ماڻهو تڪرارن ۽ تضادن جي گهيري ۾ رهي ٿو، پر سنڌ جي سياست ۽ شهيد فاضل کانپوءِ بشير خان قريشي شايد اهو واحد سياسي ڪارڪن/اڳواڻ هو، جيڪو ذاتي طور سڀني لاءِ قابلِ قبول هوندو هو. مون پنهنجي گذريل پنجويهن سالن جي سياسي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ ڪنهن به ماڻهوءَ کي بشير خان جي غيبت ڪندي نه ٻڌو. هو سنڌ جي روايتي محبتي مٽيءَ مان ڳوهيل ماڻهو هو. سائين جي ايم سيد منهنجي والد صاحب جو دل گهريو دوست هو ۽ مون کي سدائين دل سان ڀائيندو هو. مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو جي تعليم جي وقت کان وٺي سائينءَ وٽ اڪثر ويندو هوس ۽ بشير خان قريشيءَ سان منهنجون ابتدائي ملاقاتون اتي ئي ٿيون. ان زماني ۾ مون سدائين کيس سائينءَ جي قربت ۾ ڏٺو ۽ سائين جي ايم سيد جو ساڻس پيار، اعتبار ۽ شفقت به ڏسڻ وٽان هوندي هئي. ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته هن جي سياسي تربيت سڌيءَ ريت سائين جي ايم سيد جي هٿن ۾ ٿي هئي. سائينءَ سان هن جي محبت، عشق جي حد تائين هئي، پر مون سائينءَ جي بشير خان سان قربت ۽ شفقت پڻ اکين سان ڏٺي.

بشير خان جي پهرين خوبي اها هئي ته هو هڪ بيحد سادو ۽ سڌو ماڻهو هو. سنڌ جو هڪ روايتي نج بنار ماڻهو هو. هن ۾ هلڪڙائپ ۽ ڏيکاءَ پسنديءَ جا لاڙ بلڪل نه هئا. بشير خان هڪ عملي ماڻهو هو. مان سمجهان ٿو ته سنڌ جي قومي سياست ۾ سندس همعصر قيادت مان جيڪڏهن ڪنهن ماڻهو جو سڀ کان وڌيڪ عوامي رابطو هو يا عوام کي متحرڪ ڪرڻ جي صلاحيت هئي ته اهو بشير خان قريشي هو. بشير خان جي هڪ ٻي خوبي اها هئي ته هو سنڌ جي وضعدار روايتن جو امين هو. فضيلت، نهٺائي، قرب، درگذر، وفاداري، وڏن جي عزت ۽ بهادري، سنڌ جي مٽيءَ جا اُهي سمورا روايتي مثبت ڳُڻ ئي هئا، جن بشير خان قريشيءَ کي هڪ اهڙي مڻيادار سياسي ڪارڪن/اڳواڻ طور اڀاريو، جيڪو سڀني لاءِ قابل قبول ۽ هر دل عزيز هو. سنڌ جو هي اهڙو نفسياتي طور بحراني دور آهي، جنهن ۾ هر ماڻهو هڪ ٻئي سان وڙهيو پيو آهي. اڻ سهپ، ساڙ، ڪينو، ڏيکاءَ پسندي، ٻئي کي هيٺ ڪري پاڻ کي مٿي ڪرڻ جهڙي سطحي ۽ جاگيردارانه سوچ، ذاتي مفاد پرستي ۽ روين ۾ عدم توازن اڄوڪي سنڌ جا عام رجحان آهن، پر بشير خان قريشي انهن منفي رجحانن کان آجو ماڻهو هو. جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته هو پنهنجي اندر ۾ هڪ متوازن، پر سڪون ۽ وڏو ماڻهو هو. مان ڪيترا ڀيرا مٿس روبرو سخت تنقيد به ڪندو هوس، ته هميشه کلي چوندو هو ته، ”پوءِ توهان وقت ڏيو، رهنمائي ڪريو.“ سنڌ جي سياست ۾ اها فضيلت ۽ نهٺائي مون تمام گهٽ ماڻهن ۾ ڏٺي. جيئي سنڌ ۽ عوامي تحريڪ جا اختلاف هميشه عروج تي رهيا، پر مون بشير خان کي سدائين پليجو صاحب سان نهايت عقيدت، احترام ۽ نوڙت سان ملندي ڏٺو ۽ پليجي صاحب جي ساڻس شفقت به ڏسڻ وٽان هوندي هئي. پليجو صاحب نه رڳو کيس ڀانئيندو هو، پر سندس بهادريءَ ۽ فضيلت کي ساراهيندو پڻ آهي. سندس دل ۾ اها جاءِ بشير خان پاڻ ٺاهي. هو پاڻ کي هڪ اڳواڻ کان وڌيڪ هميشه هڪ ڪارڪن سمجهندو هو ۽ مون سدائين هن کي سياسي تعصب کان بالاتر ڏٺو.

بشير خان قريشي سياسي طور به هڪ پختو ۽ ڪڙهيل ماڻهو هو. هن گذريل ڏهاڪي ۾ جيئي سنڌ جي سياست کي نئون رخ ڏيڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪئي، جيڪا سياسي تنظيم ۽ روايت رڳو تعليمي ادارن تائين محدود هوندي هئي. هن ان کي سنڌي عوام تائين وٺي وڃڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ گذريل سڄو ڏهاڪو هو عوامي رابطي ۽ عوام کي متحرڪ ڪرڻ ۾ مصروف رهيو ۽ ان جو ثبوت سندس ڪوٺايل وڏا وڏا عوامي ميڙ هئا. جتي به قبائلي جهيڙن جي صورت ۾ سنڌي ماڻهن جون هڪ ٻئي خلاف خونريزيون ڏسندو هو ته هو اُتي منٿ ميڙ قافلو وٺي وڃي، کين هڪ هنڌ گڏ ويهاري سندن خوني تڪرار نبيرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. بشير خان سنڌ جو سچو سپاهي هو. هو سنڌ جي قومي سياسي تنظيمن مان پهريون اڳواڻ هو، جنهن سنڌ جي راڄڌاني ڪراچيءَ کي پنهنجيءَ سياست جو مرڪز ٺاهيو. اها سوچ سندس سياسي ۽ قومي بصيرت جو وڏو ثبوت آهي.

بشير خان قريشيءَ جي هڪ نرالي خوبي اها به هئي ته سياسي اختلافن کي ڪڏهن به ذاتي رنگ نه ڏيندو هو. نه ته هونئن سنڌ ۾ اهو رجحان عام آهي. اسان وٽ سياسي اختلاف نه رڳو ذاتي اختلاف ۾ تبديل ٿيو وڃن، پر اهي دشمنيءَ جي صورت اختيار ڪري ويندا آهن. مون بشير خان جي زبان مان ڪڏهن به ڪنهن مخالف سياسي ڪارڪن، پارٽي يا اڳواڻ خلاف ڪو گٿو لفظ نه ٻڌو. هميشه سياسي ڪچهري ڪندو هو ۽ ماڻهن جي غيبت بدران اشوز تي ڳالهائيندو هو. منهنجي ساڻس آخري ملاقات گذريل سال منهنجي پاري دوست آصف بالادي جي گهر سائين محمد ابراهيم جويي جي ملهايل سالگرهه جي موقعي تي ٿي. جتي سنڌ جا ٻيا به ڪيترا ساڃاهه وند دوست آيل هئا. تن ڏينهن ۾ ڪراچيءَ ۾ هڪ لساني تنظيم چونڊي چونڊي سنڌي ماڻهن کي ماري رهي هئي. بشير خان قريشي مون کي چيو ته، اسان تي دٻاءُ وڌي رهيو آهي ته اسان به هٿيار کڻون ۽ جوابي ڪارروايون ڪريون. توهان ڇا ٿا چئو؟ مون کيس چيو فاشزم جو جواب فاشزم نٿو ٿي سگهي. اسان کي دهشتگردن ۽ فاشسٽن خلاف سياسي جنگ ڪرڻي آهي، پر عام اردو ڳالهائيندڙن خلاف ڪا به جوابي ڪارروائي اسان جو انساني، قومي ۽ فڪري وَڙ ناهي. منهنجي جواب تي سندس چهري تي مرڪ ۽ اتساهه ڏسڻ وٽان هو. هن چيو مان به ان ساڳيءَ سوچ جو آهيان، سنڌ ۾ نسلي رتوڇاڻ اسان جي حق ۾ ناهي ۽ اسان پرامن سياسي جدوجهد کي ئي حقيقي قومي ۽ سياسي واٽ سمجهون ٿا.

بشير خان قريشيءَ جهڙي فضيلت ڀري سياسي ڪارڪن/اڳواڻ جو ڪُمهلو موت مون سميت سڄيءَ سنڌ لاءِ وڏي ڏک جو باعث آهي. سنڌ کي موجوده ڏکين حالتن ۾ هن جهڙي ماڻهوءَ جي سخت گهرج هئي ۽ سندس موت يقيني طور هڪ قومي سانحو آهي. سنڌ پنهنجي هن بهادر پٽ کي هميشه ياد رکندي!

گهوڙن ۽ گهوٽن جيئڻ ٿورا ڏينهڙا

ڪڏهن منجهه ڪوٽن، ڪڏهن راهي رڻ جا!

Referance: Daily Kawish on 08-April-2012

 

How to Save University of Sindh?

سنڌ يونيورسٽيءَ کي ڪيئن بچائجي؟

جامي چانڊيو

سنڌ يونيورسٽي، اسان جي مادرِ علميءَ جي زخمي جسم ته ڇا پر گھايل روح مان اڃان تائين رت ڳڙي رهيو آهي، ۽ حڪمرانن جي بيحسيءَ جي حد اها آهي ته ڪا به خبر نٿي پوي ته اُهي مُرڳو هن سنگين ترين قومي الميي کان رڳو باخبر به آهن يا نه؛ يا ته وري سنڌ يونيورسٽيءَ جي تباهي سندن جمهوري ايجنڊا جو حصو آهي؟ سنڌ جي وڏي وزير کي ته ميار ئي ڪهڙي ڏجي جيڪو ٺلهو يونيورسٽين کي گورنر کان کسي پنهنجي ۽ سنڌ اسيمبلي جي انتظام هيٺ به نه ٿو آڻي سگھي. مون اڳ به لکيو هو ته جڏهن حڪومتون ايتريون نا اهل، لاتعلق ۽ غير ذميوار هجن، اُتي سموري سماج کي پنهنجي آئيندي جي محافظ ادارن کي بچائڻ لاءِ اُٿي بيهڻ گھرجي. ان پنڌ ۾ پنهنجن طرفان جيڪي به گاريون ملن، پٿر لڳن يا طوفانِ بدتميزي اُٿاريو وڃي، ان کي پنهنجي لاءِ اگھاڙو سچ چوڻ جي پاداش ۾ انعام ۽ اعزاز سمجھي اڳتي وڌڻ گھرجي.

چڱا ڪن چڱايون، مدايو ن مدن،

جو وَڙُ جُڙي جِن سين، سو وڙُ سي ئي ڪن!

جيئن ته قومي ادارا بچائڻ جي جدوجهد جي سفر آڏو پنهنجن جي اڍنگن روين جي ڪا به اهميت ۽ حيثيت نه آهي. اُن رستي ۾ جيڪي به اڻ وڻندڙ ڇسا آواز اچن، ”فقيرن“ کي انهن کان بي نياز ٿي اڳتي وڌڻ گھرجي. سنڌ يونيورسٽيءَ جي موجوده سنگين بحران بابت يونيورسٽيءَ جي استادن جي تنظيم ”سوٽا“ طرفان سماج جي سمورن ذميوار فردن کي ڪوٺَ ڏني وئي آهي ته اُهي سنڌ يونيورسٽيءَ اندر 27 هين مارچ تي ڪوٺايل گڏجاڻيءَ ۾ اچي پنهنجا پنهنجا ويچار پيش ڪن. مان سمجھان ٿو ته اها هڪ نهايت مثبت ۽ وقتائتي پيش قدمي آهي، جنهن کي هر صورت ۾ لاڀائتو ۽ نتيجا خيز ٿيڻ گھرجي. اِن ڏِس ۾ مان ڪجهه ويچار ۽ تجويزون پيش ڪيان ٿو:

(الف) سڀ کان پهرين ڳالهه ته سوٽا کي کُليل دل سان سماج اندر يونيورسٽيءَ بابت سمورن راين ۽ تجويزن کي ٻڌڻ گھرجي. ڪنهن به مقصد جي حاصلات لاءِ جدوجهد جا انيڪ دَڳ، واٽون، حڪمتِ عمليون ۽ سوچن جا انداز ٿي سگھن ٿا، ۽ انهن جو احترام لازم آهي، سواءِ انهن جي جيڪي دشمن جي ڪيمپ مان هجن. ويجھي ماضيءَ ۾ پروفيسر بشير چنڙ جي شهادت کان پوءِ سوٽا جيڪا جدوجهد ڪئي، ان ڏِس ۾ سندن مطالبن جي مخالفت ڪنهن به نه ڪئي، بلڪه سماج جي سمورن ذميوار حصن انهن جي مڪمل حمايت ڪئي. البته ڪلاسن جي بائيڪاٽ جي حڪمتِ عمليءَ تي واضح طور ٻه متضاد رايا سامهون آيا. اها ڳالهه رڪارڊ تي آهي ته سائين محمد ابراهيم جويي، ميڊم مهتاب اڪبر راشدي، ڊاڪٽر عيسى دائودپوٽي، منظور ميراڻي، نصير ميمڻ، عزيز ناريجي، خالد هاشماڻي، مونس اياز، ڊاڪٽر محمد نواز بروهي، ابرار قاضي، انعام شيخ، ڊاڪٽر ايوب شيخ، رئوف نظاماڻي ۽ مون سميت ڪيترن ليکڪن ڪلاسن جي بائيڪاٽ جي حڪمتِ عمليءَ جي حمايت نه ڪئي، جيڪو انهن جو حق هو، پر سوٽا جي صفن مان ڪجهه عهديدارن ۽ استادن اظهار جي آزاديءَ جي حق جي انڪار جون سڀ حدون اورانگھي سنڌ يونيورسٽيءَ بابت سنجيده بحث کي نه رڳو ذاتيات پر ڪردارڪشيءَ ڏانهن موڙي ڇڏيو. مان سمجھان ٿو ته اهڙي رويي سوٽا جي جدوجهد ۽ مجموعي طور سنڌ يونيورسٽيءَ کي بحران مان ڪڍڻ ۽ بچائڻ جي ڪوششن کي سخت نقصان رسايو. اهو ڪهڙو رويو آهي ته سماج ۾ حڪومتن، سياسي پارٽين، سماجي تنظيمن، مذهبي اڳواڻن، ميڊيا، دانشورن ۽ اديبن، مطلب ته هر ڪنهن تي تنقيد ڪري سگھجي ٿي، پر استادن جي گھربل ڪردار تي مثبت انداز سان تعميري بحث مباحثو به نٿو ڪري سگھجي؟ ۽ جي ڪبو ته پوءِ موٽ ۾ ذاتيات تي ڇوههَ ۽ بي شناس طوفانِ بدتميزي! جڏهن محمد علي جناح، سائين جي ايم سيد، شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي، محترم رسول بخش پليجي ۽ محترمه شهيد بينظير ڀٽو توڙي شيخ اياز جهڙي عظيم شاعر تي به تنقيد ڪري سگھجي ٿي، پر سوٽا جي حڪمتِ عملي يا استادن تي نٿي ڪري سگھجي، معنى استاد تنقيد کان بالاتر آهن ۽ انهن ۾ ڪي به اهڙيون ڪمزوريون نه آهن، جن کي صحتمند تنقيد سان دُرست ڪري يونيورسٽيءَ جي تعليمي ماحول کي وڌيڪ معياري بڻائي سگھجي؟ اهڙو اَڍنگو رويو ڏسي ڪيترا سنجيده ماڻهو هن سموري صورتحال کان لاتعلق ٿي بيهي رهيا، جنهن جو نقصان پس و پيش سوٽا جي جدوجهد کي ٿيو. ان ڪري منهنجي تجويز آهي ته هن ڀيري سوٽا جي ذميوار استادن کي کُليل ذهن ۽ دل سان سمورن ماڻهن کي نه رڳو ٻڌڻ گھرجي پر اختلافِ راءِ جو احترام به ڪرڻ گھرجي ته جيئن اهو ڊسڪورس ۽ اثرائتو قدم غير سنجيدگيءَ، اٻهرائيءَ ۽ مهم جوئيءَ جي ور چڙهي بي اثر نه ٿي وڃي.

(ب) پاڪستان جي رياست ۽ خاص طور سنڌ ۾ روشن خيال فرد ۽ ڌريون ايترا سگھارا نه آهن، جو اُهي سموري سماج کان ڪٽجي اڪيلي سر ڪا ڪاميابي ماڻي سگھن. منفي مفاد ۽ قوتون انهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سگھاريون ۽ منظم آهن، ان ڪري منهنجي نظر ۾ سوٽا جو اهو قدم نهايت مثبت ۽ وقتائتو آهي، جنهن ۾ ذميوار استادن، سماج جي سمورن باشعور فردن ۽ حصن کي هڪ ڇِت هيٺ ويهي هن ڳنڀير صورتحال جو ڪو حل ڪڍڻ جو سڏ ڏنو آهي. جدوجهدون تمام نازڪ ۽ حساس معاملا ٿين ٿا، انهن کي ناڪام ڪرڻ لاءِ رڳو غلط مفاد يا نِيتُون ئي نه، پر منفي رويا، مُهم جوئي، انتهاپسندي، اڻ سهپ ۽ حقيقي عمل کان وڌيڪ ڏيکاءَ پسندي جهڙا رويا ئي ڪافي هوندا آهن. سوٽا جي ذميوار دوستن کي بهرحال اهو مڃڻو پوندو ته هن ڀيري سندن صفن مان ڪجھه استادن جي اهڙن روين هن سموري جدوجهد کي سخت ڇيهو رسايو. سوٽا جو صدر اظهر شاهه هڪ بيحد سنجيده ۽ قابل استاد آهي، ۽ مان سمجھان ٿو ته هو پنهنجي بردباريءَ ۽ متوازن سوچ ۽ ڏُور-رس نظريءَ سان سنڌ يونيورسٽيءَ کي بچائڻ جي هن جدوجهد جو دائرو وسيع ڪرڻ لاءِ سهپ جي رويي کي هٿي ڏيندو، جيڪڏهن هڪڙي وائيس چانسلر کي بچائڻ لاءِ پي پي حڪومت ۽ ايم ڪيو ايم جو گورنر ائين اتحادي ٿي بيهي سگھن ٿا ته پوءِ اسان سڀ مادرِ علمي سنڌ يونيورسٽيءَ کي بچائڻ لاءِ گڏ ڇو نه ٿا ٿي سگھون؟ جيستائين سنڌ جو هر سنجيده ۽ قومي گھڻ گُھرو ماڻهو هن وسيع تر جدوجهد ۾ شامل نه ٿيندو، تيسين وقتي طور ڪو وائيس چانسلر ته تبديل ڪرائي سگھجي ٿو پر سنڌ يونيورسٽيءَ کي انيڪ مافيائن جي چهٽيل ڄورن مان آجو ڪرائي هڪ نئين دور ۾ داخل نٿو ڪرائي سگھجي. اُميد ڪري سگھجي ٿي ته 27 هين مارچ وارو اجلاس ڪنهن گڏيل وسيع ۽ واضح حڪمتِ عمليءَ سان سامهون اچي.

(ٻ) سنڌ يونيورسٽيءَ کي بچائڻ لاءِ اسان کي جتي حڪومت جي مجرمانه لاپرواهيءَ ۽ سياسي بنيادن تي آندل ڪرپٽ انتظاميائن خلاف جدوجهد ڪرڻي پوندي، اُتي اسان کي انهن سياسي پارٽين يا عنصرن خلاف به بيباڪيءَ سان لڳاتار جدوجهد ڪرڻي پوندي، جن جا شاگرد يا شاگرد تنظيمون يونيورسٽين ۾ هٿيار کڻي اچن ٿا، ۽ شاگرد سياست جي نالي ۾ دهشتگردي ڪن ٿا. ان حقيقت کي آخر ڪيترو لڪائبو ته حڪومتن ۽ ڪرپٽ انتظاميائن سان گڏ هٿياربند غنده گردي ڪندڙ شاگرد ۽ کين تحفظ ڏيندڙ نام نهاد شاگرد تنظيمون به اوتريون ئي بلڪه انهن کان به وڌيڪ ذميوار آهن. اسان کي انهن جو به گھيرو تنگ ڪرڻو پوندو يا حتمي طور ساڻن ويهي ڳالهائڻو پوندو ته خدارا هاڻي اهو قوم-دشمن ڌنڌو بند ڪريو. قوم جا انيڪ نسل تباهه ٿي چڪا آهن، شاگرد ته ٺهيو پر استادن، وڪيلن، ججن، ۽ صحافين جي وڏي گھڻائيءَ کي ٻه صفحا به انگريزيءَ ۾ صحيح لکڻ نٿا اچن. هن ايڪيهين صديءَ ۾ بي معنى ۽ اَڪارج ڊگرين جا لاش ڪلهن تي کڻي اسان جا نوجوان ڪيڏانهن ويندا ۽ نيٺ ڇا ڪندا؟ ڪهڙي قوم آزاد ڪرائينداسين، يا ڪهڙي قوم لاءِ انقلاب آڻينداسين جيڪا بي علم هوندي، ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ به جنهن جي تعليم مرڻينگ ٿي چڪي هوندي! سنڌ جي آجپي جو مرحلو ته گھڻو اڳتي آهي، پهرين سنڌ جي مادرِ علمي ته نااهل انتظاميائن، ڪرپشن، اقرباپروري، بد انتظامي، غنڊه گردي ۽ هٿيار بند دهشتگردن کان آزاد ڪرايون.

(ڀ) سوٽا جتي سنڌ يونيورسٽيءَ جي سُڌاري جي جيڪا مبارڪ جدوجهد شروع ڪئي آهي، ان سندن ڪلهن تي اهو بار پڻ وجھي ڇڏيو آهي ته اُهي پنهنجن استادن جو به احتساب ڪن. ڇا اسان کي اها خبر نه آهي ته ڪيترا استاد آهن جيڪي ڪلاس نٿا وٺن ۽ رڳو يونين بازي ٿا ڪن؟ ڪيترا استاد آهن جيڪي يونين بازيءَ جي ڪري يونيورسٽيءَ جي اندر ناجائز مراعاتون وٺن ٿا، ۽ نه پڙهائڻ ڪري اُهي پڙهن به نٿا، ۽ نتيجي ۾ سندن اهليت هڪ سواليه نشان بڻيل آهي. مان اميد ڪيان ٿو ته سوٽا جي اهل نوجوان قيادت پاڪستان اندر اهو مثال ڇو نٿي قائم ڪري ته اها جتي يونيورسٽيءَ جي ڪرپٽ ۽ نااهل انتظاميائن جو احتساب ڪندي اُتي اها پنهنجي صفن ۾ ويٺل استادن جو به سموري اصول پسنديءَ سان احتساب ڪندي. ڇا اسان پنهنجي يونيورسٽين ۾ اهو ڪلچر نٿا جوڙي سگھون ته وڌيڪ احترام لائق اهو آهي، جيڪو بهترين استاد آهي، جيڪو شاگردن کي معياري تعليم ڏيڻ سان واڳيل آهي، جيڪي استاد تحقيقي مقالا لکن ٿا، جيڪي تعليم ڏيڻ کي رڳو نوڪري نه پر پنهنجو اخلاقي ۽ شعوري فرض سمجھن ٿا.

(ت) هن اجلاس جي ڪاميابيءَ جو دارو مدار ٽن ڳالهين تي هوندو. هڪ ته اهو اجلاس اهڙي سنجيده ۽ جمهوري ماحول ۾ ٿئي جنهن ۾ اظهار جي آزادي ۽ اختلافِ راءِ جي حق جو احترام ڪيو وڃي. ٻيو ته ڪنهن گڏيل ايجنڊا تي اتفاق ڪيو وڃي، جنهن ۾ نه رڳو سنڌ يونيورسٽيءَ جي حوالي سان ٿوري ۽ ڊگھي مُدي وارو لائحه عمل، مطالبا ۽ نقطا شامل هجن پر ان ۾ هڪ نئون ضابطه اخلاق به جوڙيو وڃي. ڊاڪٽر نذير مغل کي ته ڪنهن به صورت ۾ واپس نه اچڻ گھرجي ۽ نه ئي کيس ان منصب تي قبول ڪيو وڃي. پر سنڌ يونيورسٽيءَ جو سنگين ۽ گھڻ-طرفو بحران ڪنهن هڪ ناهل وي سيءَ جي چهري جي تبديليءَ جو نالو نه آهي. اُهو هڪ نااهل، ڪرپٽ ۽ تعليم دشمن سرشتي جو اشو آهي. ان ڪري ايجنڊا ۾ بنيادي سوال کڻڻ گھرجن. هن اجلاس جي ٽين ڪاميابي ڪنهن گڏيل جدوجهد جي حڪمت عمليءَ تي اتفاق هوندو. مون کي ويساهه آهي ته جڏهن هيترا سارا سنجيده، تعليم دوست ۽ قوم جا هڏڏوکي گڏجي ويهندا ته پوءِ ذاتي ۽ گروهي انائن کان بالاتر ٿي گڏيل ايجنڊا ۽ جدوجهد تي اتفاق اڻٽر ٿي پوندو.

Reference: Daily Kawish on 27-March-2012

 

Sindh and Sir Bartle Frere

سنڌ ۽ بارٽل فريئر

سليم ميمڻ

ڪراچي شهر جي پراڻن رهاڪن کي ياد هوندو ته هن شهر جي اهم رستن ۽ مارڪيٽن جا نالا انگريزن جي نالن تي رکيل هئا، مثال طور ميڪلوڊ روڊ، فريئر روڊ، پريڊي اسٽريٽ، مينسلفيڊ اسٽريٽ، فريئر هال، لي مارڪيٽ، ايمپريس مارڪيٽ، ميري ويدر ٽاور ۽ ڊائو ميڊيڪل ڪاليج وغيره. پوءِ آهستي آهستي، اهي نالا مَٽجڻ لڳا، فريئر روڊ شاهراهه لياقت ۾ بدلجي ويو، اهم واپاري ادارن جي مرڪز وارو روڊ ميڪلوڊ روڊ، آءِ آءِ چندريگر روڊ ۾ بدلجي ويو (جنهن کي ڪراچي جي وال اسٽريٽ جي حيثيت حاصل آهي). اهڙي ريت بندر روڊ بدلجي ايم اي جناح روڊ ٿي ويو. رام باغ، آرام باغ ۽ گرومندر، سبيل والي مسجد جي نالي سان سڏجڻ لڳا. نالن جي مَٽجڻ سان، ڄڻ تاريخ ئي مٽجي ويئي. گرومندر اسان ڪڏهين ڏٺو ته ڪونه، پر اڄڪلهه اتي سينٽرل ايڪسائيز جي آفيس آهي، ۽ منهنجي هڪ دوست ٻڌايو ته ان کان اڳ اتي K.E.S.C. جي آفيس قائم ٿي هئي، جيڪا مندر تي قبضو ڪري ٺاهي ويئي هئي. ان ۾ هندو مت جي ڪنهن رام يا ديوتا جو بت رکيل هو، جيڪو غائب ٿي ويو. ورهاڱي کان پوءِ ڪراچيءَ جي تاريخي ۽ ثقافتي پس منظر کي بدلائڻ جو جيڪو سلسلو شروع ٿيو، سو اڄ به جاري آهي. 1966ع ۾ ايس ايم سائنس ڪاليج ۾ داخل ٿيس ته اهو ڪاليج جنهن رستي تي واقع هو، تنهن کي فريئر روڊ سڏيندا هئا. شام جو پڙهڻ لاءِ ايمپريس مارڪيٽ جي سامهون ايمپريس پارڪ ۾ ۽ ڪڏهن ڪڏهن فريئر هال جي لائبريري ويندو هئس، جيڪا شهر جي جهونن لائبريرين مان هئي، جتي پراڻن اهم ڪتابن جو ذخيرو هو، جيڪا سٺي سارسنڀال نه هئڻ سبب ختم ٿي ويئي آهي. فريئر هال جي دلڪش ۽ وڻندڙ عمارت کي ڏسي خيال ايندو هو ته هن شخص جي ڪيل خدمتن جو اعتراف هڪ خوبصورت يادگار جي صورت ۾ موجود آهي، تنهن پڪ اهڙا ڪارناما ڪيا هوندا، جو پونئيرن ايڏو شاندار يادگار قائم ڪيو آهي.
اڄ ان فريئر جو 197 هون ڄم جو ڏينهن آهي، جنهن کي ڪراچي يونيورسٽيءَ جي شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي ميٽرو پوليٽن ڪارپوريشن جي سهڪار سان ملهائي رهي آهي. فريئر جي باقاعده تعليم باٿ جي هڪ گرامر اسڪول کان ٿي. ڊسمبر 1833ع ۾ هو ڪاليجي تعليم مڪمل ڪري نڪتو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کيس هندستان ۾ نوڪريءَ ڪرڻ لاءِ چونڊيو. انگريزن دنيا تي جيڪو راڄ ڪيو، ۽ جن لاءِ مشهور هو ته انگريز بادشاهت ۾ سج لهي ئي ڪونه ٿو، ان جو هڪ سبب اهو به هو ته انگريز پنهنجي رعايا، يا بيٺڪيت جي عوام سان سندن ئي ٻولي ۾ هم ڪلام ٿيندو هو. ان لاءِ شهر توڙي فوجي عملدارن لاءِ لازم هوندو هو ته هو مڪاني ٻولي ترت سکن، ان لاءِ کين ان ديس جي ٻولي جو امتحان به ڏيڻو پوندو هو، جنهن کان پوءِ ئي کين مقرري يا پوسٽنگ ملندي هئي، سو فريئر کي به ٻولي سکڻي پئي، جنهن لاءِ سندس ڀاءُ وليم سندس مدد ۽ رهنمائي ڪئي، جيڪو اڳواٽ ئي هندستان ۾ موجود هو. بارٽل اهو امتحان ڪاميابيءَ سان پاس ڪيو. کيس پوني ۾ روينيو آفيسر جي هٿ هيٺ رکيو ويو. سن 1842ع ۾ سر جارج آرٿر بمبئي جو گورنر مقرر ٿي آيو، جنهن بارٽل فريئر کي پنهنجو پرائيوٽ سيڪريٽري مقرر ڪيو، جتي سندس ملاقات گورنر جي وڏي ڌيءُ ڪئٿرائين سان ٿي، جيڪا اڳتي هلي محبت ۾ تبديل ٿي ۽ هنن پاڻ ۾ شادي ڪئي. هو سال 1844ع تائين ان عهدي تي رهيو، ساڳئي سال اپريل ۾ سندس پيءُ گذاري ويو ۽ بارٽل زال سوڌو برطانيا هليو ويو.
وري بارٽل فريئر ڪمشنر طور پنهنجي عهدي جي چارج وٺڻ لاءِ جڏهن جنوري سن 1851ع ۾ ڪراچي بندر تي پهتو ته ساڳئي ڏينهن منجھند جو اتفاقي طور تي چارلس نيپئر به پنهنجي سڄي ڪٽنب سان سنڌو ندي رستي اتر هندستان کان ڪراچي پهتو هو. هو ڪجھه عرصو اڳ جليانوالا باغ جي مشهور انگريز ۽ سِک ويڙهه کان پوءِ هندستان جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿي آيو هو. هو ٽي چار ڏينهن بارٽل فريئر جو مهمان ٿي رهيو ۽ سنڌ جي انتظامي وهنوار ۽ جوڙجڪ بابت کيس قيمتي مشورا به ڏنائين. ان گڏجاڻيءَ ٻنهي ۾ گهري دوستي پيدا ڪئي.
بارٽل فريئر 1851ع کان سن 1859ع تائين سنڌ جو ڪمشنر ۽ پوءِ چيف ڪمشنر ٿي رهيو. سر چارلس نيپئر سنڌ کي فتح ڪرڻ کان پوءِ ڪراچيءَ کي سنڌ جي گادي جو هنڌ بڻايو. جتي هن پنهنجي رهڻ لاءِ بنگلو ٺهرايو، جيڪو هاڻي گورنر هائوس سڏجي ٿو. ان دؤر ۾ ڪراچيءَ جي حالت ڇا هئي، ان بابت فريئر پنهنجي هڪ خط ۾ لکيو آهي: ”سن 1851ع ۾ هڪ ميل ڊگهو به ڪو پڪو رستو نه هو، نه وري ڪا پختي اڏيل پل هئي. فقط ڪي بيرڪون هيون، جي توبخاني لاءِ ٺهرايو ويون هيون. جهازن جي مرمت لاءِ به ڪو ڪارخانو نه هو. ايتريقدر جو درياءَ ۾ هلندڙ جهاز به معمولي مرمت لاءِ بمبئي موڪليا ويندا هئا. ستن ورهين جي مختصر عرصي ۾ ٽي جهاز ڪراچي بندر ويجهو ٻُڏي چڪا هئا.“ ان صورتحال ۾ فريئر آڏو ڪيترائي چيلنج هئا، حڪومتي ڪنٽرول کي مضبوط ڪرڻ کان پوءِ هن ڪراچي بندر کي ترقي وٺرائڻ جو پڪو پهه ڪيو، جو کيس خبر هئي ته بندر جي ترقيءَ کان سواءِ واپار کي هٿي نٿي وٺرائي سگهجي. فريئر ان دؤر ۾ تمام گهٽ سهولتن ۽ فنڊن نه هئڻ جي باوجود ڏينهن رات هڪ ڪري ڪراچي بندر کي ترقي وٺرائي ۽ اڄ ڪراچي بندر دنيا جي جديد بندرن ۾ ليکجي ٿو. 54-1853ع کان 58-1857ع دوران واپار جو حجم 88 لک 50 هزار پائونڊن کان وڌي ٻه ڪروڙ 15 لک پائونڊ ٿيو، جيڪو ذري گهٽ اڍائوڻ کي وڃي پهتو.
فريئر جو ڪم اتي مڪمل نه ٿيو، هن ڪراچي کان ڪوٽڙيءَ تائين ريلوي لائين وڇائڻ لاءِ بمبئيءَ جي گورنر کي رٿ پيش ڪندي صلاح ڏني ته ڪراچي کان ڪوٽڙي تائين سنڌو ندي سان گڏ ريلوي لائين وڇائي وڃي. لارڊ ڊلهائوسي فريئر جي ان رٿ سان اتفاق ڪيو. ان وقت هندستان ۾ ايسٽ انڊيا ريلوي، ۽ گريٽ انڊين پينشولا ريلوي ڪم ڪري رهيون هيون. فريئر جي ڪوششن به نيٺ وڃي دنگ ڪيو ۽ انگلينڊ ۾ هڪ ڪمپني قائم ٿي، جنهن جو نالو ”سنڌ ريلوي ڪمپني“ رکيو ويو. سنڌ ريلوي ڪمپني جي آفيس، ڪراچي جي صدر واري علائقي ايلفنٽسن اسٽريٽ ۾ قائم ڪئي ويئي، جنهن کي پيار وچان ڪراچي واسي ايلفي ڪوٺيندا آهن، (پر ظالمن ان جو نالو به مٽائي زيب النساءَ اسٽريٽ رکيو آهي. ايلفنٽسن کي ته اسين سڃاڻون، پر مائي زيب النساءَ ڪير هئي؟ الله ڄاڻي سنڌ سان ته سندس ڪو واسطو ڪونه هو).
فريئر پنهنجي ڪمشنري دوران 1854ع سنڌ ۾ ٽپال جي جديد سرشتي جو بنياد رکيو. فريئر ’سنڌ ڊسٽرڪٽ ڊاڪ‘ جي ٽڪلين جو خاڪو تيار ڪرايو، ۽ نئين ٽپال جي ٽڪلي تيار ڪئي ويئي، جنهن جي قيمت ٽڪو يعني اڌ آنو رکي ويئي. برطانوي هندستان ۾ ٽپال جي پهرين ٽڪلي رائج ڪرڻ جو شرف به فريئر سنڌ کي ڏياريو.
جڏهن انگريزن سنڌ تي قبضو ڪيو ان وقت سنڌي ٻولي جي صورتحال ڏاڍي منجهائيندڙ هئي. انگريز حاڪمن جو اهو خيال هيو ته عوام سان سندن ئي ٻولي ۾ مخاطب ٿجي. ان پاليسي تي جڏهن سنڌي ٻولي جو اڀياس ڪيو ويو ته صورتحال ڏاڍي ڏکوئيندڙ ۽ ڳنڀير هئي. سنڌي مسلمان عربي صورتخطيءَ کي واهپي ۾ آڻي رهيو هو ته سنڌي هندو ديوناگري لپي ۾ هٽ واڻڪي جي استعمال ۾ رڌل هو. فريئر ان ڏس ۾ محسوس ڪيو ته سول ۽ فوجداري معاملات لاءِ ملڪي زبان کي برقرار رکيو وڃي. ان رٿ کي عمل ۾ آڻڻ لاءِ فريئر پنهنجن صلاحڪارن سان صلاح مصلحت ڪئي. رچرڊ برٽن جي راءِ هئي ته سنڌي لاءِ عربي صورتخطي موزون رهندي، جو سنڌين جي گهڻائي مسلمانن جي هئي، برٽن پاڻ عربي ۽ فارسي جو وڏو ڄاڻو هو ۽ انگريزي ٻوليءَ ۾ سندس ڪيتريون ئي تصنيفون موجود هيون. پنهنجي صلاحڪارن سان صلاح مصلحت کانپوءِ بارٽل فريئر اهو سڄو معاملو ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي ڊائريڪٽرن کي ڏياري موڪليو، جنهن هڪ سال جي ويچارڻ کانپوءِ اهو فيصلو ڪيو ته آزمائشي بنيادن تي عربي صورتخطيءَ کي مقرر ڪيو وڃي. اها مهرباني بارٽل فريئر جي، جنهن ان اهم معاملي تي ويچاريو. هڪ راءِ اها به آهي ته ابوالحسن واري سنڌيءَ کي سنواري ۽ سڌاري، سنڌي ٻوليءَ لاءِ خاص صورتخطي تيار ڪئي ويئي. انگريز عملدارن سنڌي زبان ۾ نثر ۽ نظم جا ڪتاب تيار ڪرايا جنهن ۾ مسٽر ٽرومپ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن شاهه جو رسالو جرمنيءَ جي شهر لپسيا مان سرڪاري خرچ تي ڇپائي پڌرو ڪيو، گڏوگڏ سنڌي ٻوليءَ جو گرامر پڻ جوڙي تيار ڪيائين. ساڳي ريت ڪيپٽن اسٽئڪ به سنڌي گرامر جوڙيو، جنهن جي پڇاڙيءَ ۾ راءِ ڏياچ ۽ سورٺ جو قصو ڏنل آهي. مطلب ته فريئر جي دور ۾ نثر جو صحيح معنيٰ ۾ بنياد پيو ۽ نثر جون مختلف صنفون ۽ مضمون (Subjects) متعارف ٿيا. فريئر سنڌي ادب جي کوٽ کي محسوس ڪندي انگريزي، فارسي ۽ عربي ڪتابن جا ترجما ڪرائڻ شروع ڪيا ۽ ترجمو ڪندڙن کي انعام آڇيا ويا. ساڳي ريت بارٽل فريئر سنڌي ادب سان ساڳيو انس ڏيکاريو. الف – ب جي منظوريءَ کان فقط هڪ سال اندر سر ايلس بارٽل فريئر کي رپورٽ پيش ڪئي ته حساب، تاريخ، جاگرافيءَ جي مضمونن ۾ ڏهه ڪتاب تيار ڪرايا ويا آهن. هڪ سال جي عرصي ۾ ڏهن ڪتابن جي تياري فريئر جي غيرمعمولي دلچسپيءَ سبب ممڪن ٿي سگهي.
الف – ب جي منظور ٿيڻ کان پوءِ فريئر رٿ ڏني ته اڳتي سرڪاري نوڪريءَ ۾ ترقي تڏهن ملندي جڏهن سرڪاري ملازم کي سنڌي زبان لکڻ پڙهڻ ايندي. نه فقط اهو بلڪه سرڪار پاران انهن عملدارن کي سنڌي ٻوليءَ جو امتحان پاس ڪرڻ تي هڪ سئو روپين جو انعام پڻ ڏيڻ جو اعلان ڪيو ويو. ان رٿ جو مثبت نتيجو نڪتو ۽ ٿوري ئي عرصي ۾ پنجويهه انگريز عملدارن سنڌي زبان جو لکت ۾ امتحان پاس ڪري ورتو. ان ڪاميابيءَ کانپوءِ فريئر بمبئي سرڪار تي زور آندو ته سنڌي ٻوليءَ ۾ نصابي ڪتاب تيار ڪرايا وڃن. ڪجهه گوٿ ناٿ کانپوءِ بمبئي سرڪار تعليمي مقصدن لاءِ ڏهه هزار رپيا منظور ڪيا. سن 1853ع ۾ سنڌي زبان ۾ سرڪاري طور پهريون مراسلو تيار ٿيو ۽ فريئر هڪ سرڪاري پڌرائي ذريعي تي سنڌيءَ کي سنڌ جي سرڪاري زبان جو درجو ڏياريو. اهڙي ريت فريئر سنڌ ۾ ميونسپل سرشتي جو بنياد وڌو ۽ ان ننڍي شهر ۾ قائم ٿيندڙ ميونسپالٽي اڄ ملڪ جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن آهي.
فريئر پنهنجي ڪمشنري واري مدي ۾ آبپاشي جي سرشتي ڏانهن به گهڻو ڌيان ڌريو. هن جان جيڪب جي صلاح مصلحت سان بيگاري واهه کي جيڪو اڳ ۾ موجود هو، ويڪرو ۽ اونهو ڪرايو، ڇاڪاڻ ته ان واهه تي اتر سنڌ جي آبادي جو گهڻو دارومدار هو. فريئر کي اهو اندازو هو ته امن ۽ سلامتي جو دارومدار فقط ان صورت ۾ ئي ممڪن آهي جڏهن ماڻهو خوشحال، آباد ۽ آسودا هوندا ۽ هن چڱي ريت ٿي ڄاتو ته سنڌ جي اڪثريت جو دارومدار زراعت تي آهي. سندس حڪمت عملين سبب سنڌ جي آبپاشي جي سرشتي ۾ بهتري آئي.

Reference: Daily Kawish on 29-March-2012

 

Punjab’s Monopoly in Pakistan

پنجاب جي سڄي پاڪستان تي حڪومت، سنڌ ۽ بلوچستان موجوده حڪومت ۾ به نظر انداز، هر جڳھ پنجابي عملدار مقرر

موجوده جمهوري حڪومت به سنڌ ۽ بلوچستان مان محروميءَ جو احساس ختم ڪرڻ ۽ ٻنهي صوبن سان انصاف ڪرڻ بدران ناانصافين جا اڳيان رڪارڊ به ٽوڙي چڏيا آهن. اهڙن قدمن سان ٻنهي صوبن ۾ وفاق مان ڪنهن به اميد جا امڪان ختم ٿي ويا آهن. بلوچستان ته پنهنجي آزاديءِ جي جدوجهد شروع ڪري ڇڏي آهي. سنڌ ۾ به گهڻا ماڻهو ساڳي راه اختيار ڪرڻ جي حق ۾ ٿيندا پيا وڃن
تازين ناانصافين جي هڪ مثال طور، جنگ اخبار جي هڪ رپورٽ موجب
حڪومت 49 وفاقي سيڪريٽرين مان 43 پنجاب مان مقرر ڪيا آهن
چئني صوبن جا چيف سيڪريٽري پنجاب مان مقرر ڪيا ويا آهن
گلگت بلتستان جو چيف سيڪريٽري ۽ اسلام آباد جو چيف ڪمشنر به پنجاب مان مقرر ڪيو ويو آهي
حڪومت مختلف کاتن جا سربراه ۽ اعلي عملدار به پنجاب مان مقرر ڪري رهي آهي
اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۽ ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽيءَ ۾ به اعلي عملدار پنجاب مان مقرر ڪيا ويا آهن
اهڙي طرح، انويسٽيگيشن بيورو، فيڊرل انويسٽيگيشن ايجنسي، نيشنل پولس فائونڊيشن، نيشنل هاءِ ويز اٿارٽي، موٽرويز، نادرا ۽ ڪيترن ئي ٻين ادارن ۾ به عملدار پنجاب مان مقرر ڪيا ويا آهن
فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن جا ست ڊئريڪٽر به پنجاب مان آهن
انکان علاوه، جسقم جي اڳواڻ بشير قريشيءَ 23 مارچ تي ڪراچيءَ ۾ هڪ وڏي جلسي ۾ چيو هو ته سنڌ ملڪ ۾ 69 سيڪڙو گيس ۽ 75 سيڪڙو تيل جي پيداوار ڏئي ٿي جڏهن ته آئل ۽ گيس ڊولپمينٽ ڪارپوريشن لميٽيد جي 13 ڊئريڪٽرن مان هڪ به سنڌي ناهي جڏهن ته 12 جنرل مينيجرن مان به هڪ به سنڌي ناهي
اهو آهي پاڪستان ۾ سنڌ ۽ بلوچستان سان انصاف! وري چون ٿا ته سنڌ ۽ بلوچستان ۾ محروميءَ جو احساس چو آهي ۽ اتي ماڻهو پاڪستان کان نفرت ڇو ٿا ڪن؟ ڇا هو واقعي اهڙا اڻڄاڻ آهن؟

 

Nation, Language & Religion – Maulana Sindhi

قوم، ٻولي ۽ مذهب:بابت امام انقلاب عبيد الله سنڌي جو فڪر؛

هڪ ملڪ ۾ گهڻيون قومون نه پر مذهب گهڻا هوندا آهن. قوم هڪ ئي رهندي آهي. (مثال طور) سنڌي هڪ قوم آهي جيڪا ڪيترائي برهمڻ، ٻڌ ۽ جيني (جين-مت) ڌرم رکندي هئي. انهن مان ڪجهه ماڻهن مسلمان ٿي ڪري پنهنجو مذهب (ڌرم) ۽ مذهب بدلائي اسلام ڪري ڇڏيو، پر قوم انهن جي ساڳي سنڌي آهي جئن پهريون سنڌي هئا هاڻي به آهن. ۽ سندن هندو مائٽ ڏاڏا ۽ ڀائر ۽ ٻيا هندو آهن، انهن مسلمان ٿي ڪري پنهنجي قوم نه مٽائي سنڌي هجڻ کان انڪارُ نه ڪيو پر رڳو مذهب ڌرمُ بدلايو آهي. هاڻي هڪ ملڪ جي هڪ قوم ٻه يا وڌيڪ مذهب ۽ ڌرم ته اختيار ڪري سگهي ٿي مگر پنهنجي قوميت ختم ڪندي يا ورهائيندي نه آهي.

عربن سنڌ فتح ڪئي ته انهن سنڌ جي مسلمانن کي سنڌ ۾ الڳ قوم ۽ هڪ زبان عربي ڏئي نه پر انهن کي نج سنڌي رهڻ ڏنو ۽ عربن اڳتي هلي سنڌين کي قرآن (حڪيمُ) سيکارڻ لاء سموري دنيا ۾ قرآن جو پهريون ترجمو سنڌي زبان ۾ ڪرايو. جئن ماهنامه العزيز بهاولپورُ بحواله دلگداز سنُ 942 هندي ۽ ”توارخ سنڌ” ابو ظفر ندوي دار المصنفين اعظم ڳڙهه (انڊيا) ص 357 ۾ آهي ته 270هه ۾ جڏهن سنڌ جو دارُالخلافة منصوره هيو ۽ خليفه طرفان سنڌ جو حاڪمُ (گورنر) امير عبد الله بن عُمرُ بن عبد العزيز رح هيو هن سنڌ جي هڪ راجه مهروڪُ عرفُ رائي بن راءِ تي اسلام جي تبليغ ۽ اسلام جي حقيقتن تي روشني وجهڻ جي غرض سان هڪ هندُو نزاد، عراق جي ويٺل وقت جي علامه کي ان راجه وٽ موڪليو جنهن عالم راجه جي خدمت ۾ پهچي سنڌي زبان ۾ هڪ مضمون لکي پيش ڪيو جنهن ۾ راجه جي عقل ۽ فهم مطابق اسلام جي عظمت ۽ حقانيت تي گهڻو ڪجهه مواد گڏ ڪيو هو. وري هن راجه جي درخواست تي قرآن مجيد جو سنڌي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ مسلمان جي پهرين تصنيفَ سنڌيءَ زبان ۾ آهي. هي هندوستان ۾ قرآن مجيد جو پهريون ترجمو هو.

هن مان معلوم ٿو ٿئي ته عربن ۾ قومن جي قوميت ۽ انهن جي زبان ۽ ٻولين جو ڪيترو احترامُ هو.؟ جيڪڏهن عرب گهرن ها ته سنڌي ماڻهو مسلمان ٿيڻ کان پوء سنڌي نه رهن ۽ عربي سکن ته سنڌي، عربي ٻولي سکن ها ۽ اڄ سنڌي زبان جو هڪ اکر به باقي نه رهي ها.

اڄ ڪلهه هي جيڪو اردوءَ جو ڀوت سوار ٿي ويو آهي ۽ ماڻهن کي اردوءَ جي زور زور سان ترغيب ڏياري سنڌين جي گهرن ۾ انهن جي معصوم ٻارن تي مڙهي پئي وڃي بلڪل تمام وڏو ظلمُ آهي، ٻارن ۽ انهن جي مائرن جو ناحق خون آهي والعياذ بالله اسان ان ڀوت کان خدا(الله) جي پناه ۽ اوٽَ ۾ اچون ٿا. آمين.

 

Sindh University Jo Ko Dhani Ahe???

سنڌ يونيورسٽيءَ جو ڪو ڌڻي آهي؟

جامي چانڊيو

سنڌ يونيورسٽي، جنهن کي سنڌ جا شاگرد مادرِ علمي سڏيندا آهن، هڪ ڀيرو وري خون ۾ رڱجي بند ٿي چڪي آهي. خبر مطابق ٻن شاگرد تنظيمن جي جهيڙي جي نتيجي ۾ هڪ نوجوان دين محمد دل قتل ٿي ويو، جڏهن ته ٻه ٻيا نوجوان سخت زخمي ۽ ڳڻتيءَ جوڳي حالت ۾ آهن. ٻه مهينا اڳ سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ سينئر استاد پروفيسر بشير چنڙ جو ڏينهن ڏٺي قتل ٿيو. ويجهي ماضيءَ ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ اندر بابر سنديلي ۽ رميز سهاڳ جا خون رڪارڊ تي آهن ۽ گهڻا سال اڳ عاشق جوڻيجي جي سفاڪ قتل جي دهشت اڃا تائين سنڌ يونيورسٽيءَ مان نه وئي آهي. ان جي شاهدي پروفيسر ممتاز ڀُٽو ڏيندي، جنهن جي آفيس جي واش روم ۾ کيس شهيد ڪيو ويو هو. شهيد بشير چنڙ ۽ دين محمد دل جي قتل جي وچ واري عرصي ۾ لڳ ڀڳ ڏيڍ مهينو سنڌ يونيورسٽي بند رهي ۽ هن ڀيري ڪلاسن ۽ تعليمي عمل جي بائيڪاٽ جي روايت کي استادن جي تنظيم سوٽا ورجايو، جڏهن ته احتجاج ۽ وي سيءَ کي هٽائڻ جي جدوجهد جا ٻيا به متبادل دَڳَ ٿي سگهيا پئي، پر بهرحال سنڌ يونيورسٽيءَ جي استادن کي اهو ئي طريقو بهتر ۽ مناسب نظر آيو. اهو ئي سبب آهي جو سندن مطالبن جي ته حمايت ڪئي وئي پر سندن ڪلاسن جي بائيڪاٽ جي حڪمت عمليءَ جي ڪنهن به ذميوار ماڻهوءَ حمايت نه ڪئي. سنڌ يونيورسٽيءَ جي استادن جي احتجاج ۽ بائيڪاٽ جي پَنجَ نُڪاتي جدوجهد جو گهڻو زور رڳو هڪ نقطي تي ئي رهيو ۽ اهو نقطو وي سي ڊاڪٽر نذير مغل جي برطرفي هو. حقيقت اِها آهي ته وي سي نذير مغل پنهنجي اڳوڻي دؤر ۾ به ڪا بهتر ساک کڻي واپس نه ويو هو ۽ هن ڀيري هڪ پروفيسر جي قتل ۽ استادن جي گڏيل احتجاج کانپوءِ کيس پاڻ مرادو ئي استعيفيٰ ڏئي مهذب انداز ۾ عزت سان واپس هليو وڃڻ گهربو هو، پر “ڪجهه” ته آهي جو ڪُرسي ماڻهوءَ کي آخر پنهنجي عزت ۽ اداري جي مفاد کان وڌيڪ ٿي پياري لڳي؟ نذير مغل بهرحال نه جو نه ويو ۽ ويندي اڄ تائين هو عارضي موڪل تي آهي. نتيجو ڇا؟ هڪ طرف سنڌ يونيورسٽي لڳ ڀڳ ڏيڍ مهينو بند رهي ته ٻئي طرف پروفيسر بشير چنڙ جو قتل پس منظر ۾ هليو ويو ۽ صورتحال سوٽا بمقابله وي سي جي صورت ۾ ڦاٿل رهي. وي سيءَ جي جبري موڪل ۽ معطل ڪيل استادن جي بحاليءَ کانپوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ اڃا تعليمي عمل مَسَ وڃي بحال ٿيو ته هاڻي هيءَ نئين صورتحال پيدا ٿي آهي، جنهن ۾ ٻن شاگرد تنظيمن ۾ هٿياربند جهيڙي جي نتيجي ۾ هڪ نوجوان جو قتل ٿيو آهي ۽ يونيورسٽي وري خوف ۽ دهشت جي ڪيفيت ۾ غيريقيني صورتحال ڏانهن ڌِڪجي رهي آهي.

سوال آهي ته آخر اهو سڀ ڇا آهي؟ ۽ آخر هڪ عرصي کان سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ اهو ڇا ٿي رهيو آهي؟ استاد پنهنجي ڪلاسن جي بائيڪاٽ کي اهو چئي جسٽيفاءِ ڪندا رهيا ته گذريل سال ته هتي سندن پاران ڪوبه بائيڪاٽ نه ڪيو ويو، پوءِ آخر سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ سال جي اڌ کان وڌيڪ وقت لاءِ ڪلاس ڇو نه هليا؟ ۽ ان جو نوٽيس ڇو نه ورتو ويو؟ مان سمجهان ٿو ته وقت اچي ويو آهي ته سنڌ يونيورسٽيءَ جو ڌڻي سمورو سماج ٿئي ۽ ان ڏس ۾ ڪا لڳاتار جدوجهد هلي، جيڪا رڳو ڪنهن فرد خلاف يا عارضي مطالبن کان اڳتي وڌي بنيادي سوال هٿ ۾ کڻي ۽ ڪنهن ٺوس نتيجي تائين وڃي. ڇاڪاڻ ته دراصل عاشق جوڻيجي، بابر سنديلي، رميز سهاڳ، پروفيسر بشير چنڙ ۽ هاڻي وري دين محمد دل جا قتل رڳو ڪجهه فردن جا نه، پر سنڌ يونيورسٽي، ان جي تعليم، هزارين شاگردن جي مستقبل ۽ مجموعي طور سنڌي ماڻهن جي قومي اڏاوت جي عمل جا قتل آهن. جيڪي ڌريون انهن ۾ ملوث آهن، انهن کي سوين خونن جي پاداش ۾ هزارين ڀيرا ڦاهيون به ڏنيون وڃن، ته به سندن ڏوهه وڌيڪ سنگين آهن، ڇاڪاڻ ته هيءُ ته قوم جي آئيندي جو قتل آهي.

منهنجيءَ نظر ۾ ان ڏس ۾ هڪ بنيادي سوال تي غور ڪرڻ گهرجي ۽ انهن جي سدِباب ۽ حل لاءِ ڪا ٽريڊ يونين ٽائيپ ۽ اُٻهرائيءَ واري مهم جو ئي نه پر ڊگهي ۽ سنجيده جدوجهد هلڻ گهرجي. ظاهر آهي ته اهو ڪم سؤلو ناهي ۽ نه وري ڪنهن هڪ اڌ فرد يا گروهه جي وَسَ جو آهي، پر گهٽ ۾ گهٽ ان لاءِ صورتحال کي صحيح تناظر ۾ سمجهڻ ضروري آهي.

(1) مان نه ٿو سمجهان ته سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ اهي سڀ واقعا ڪو محظ اتفاق آهن. ڀل ته ڪو ان کي Conspiracy Theory سان تعبير ڏئي، پر حقيقت ۾ نظر اهو ٿو اچي ته سنڌ يونيورسٽيءَ کي ڪي “هٿ” ڏهاڪن کان لڳل آهن، انهن جو حدف ڪو هڪ اڌ واقعو نه، پر ان ڳالهه کي يقيني بڻائڻ آهي ته سنڌ يونيورسٽي ڪڏهن به فضيلت سان هڪ ذميوار تعليمي اداري طور نه هلي ۽ اُها سنڌ جي غريب ۽ هيٺين وچين طبقي جي نوجوانن جي مستقبل جي تباهيءَ جي ضمانت بڻجي. ڇا اهو اتفاق آهي ته سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ شاگرد سياست جي نالي ۾ دهشتگردن کي مڪمل آزادي حاصل هجي ته اُهي جڏهن چاهين سنڌ يونيورسٽيءَ کي هٿيارن ۽ دهشتگرديءَ جي زور تي يرغمال بڻائين، خوف ۽ دهشت جو راڄ قائم ڪن، تعليمي ادارن ۽ هاسٽلن ۾ ڪتابن بجاءِ هٿيارن جا انبار گڏ ڪن، عام شاگردن ۽ فرض شناس استادن کي دٻاءُ ۽ غنڊه گرديءَ ذريعي بليڪ ميل ڪن ۽ کين ڪوبه چوڻ، جهلڻ، پلڻ ۽ لغام ڏيڻ وارو نه هجي؟ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ اِها صورتحال ڏهاڪن کان قائم آهي، رڳو ان جا ڪردار ۽ دؤر تبديل ٿيا آهن، پر انهن پُتلين پويان “هٿ” ساڳيا آهن. ضياءَ جي دؤر ۾ جڏهن ٻاهر پنج ماڻهو گڏ ٿي نه سگهندا هئا، تڏهن به سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ڪشمير خان ۽ جانو آرائينءَ جهڙا ڌاڙيل رهندا هئا. سوال آهي ته ڇا اهو سڀ اتفاق آهي؟ شهيد عاشق جوڻيجي جو قاتل اهو ساڳيو شاگرد اڳواڻ هو، جنهن پروفيسر اعجاز قريشيءَ کي امتحان جي بائيڪاٽ جي اجازت نه ڏيڻ جي ڏوهه ۾ کُلي عام چماٽ هنئي هئي. شفيق کوسي جهڙو لائق ماڻهو حيدرآباد جو ڪمشنر هو. معلوم ڪري ڏسو ته ان شاگرد اڳواڻ جو وار به ونگو ڇو نه ٿيو؟ معلوم ٿيو ته اهو شاگرد اڳواڻ ايجنسين جو دادلو هو. اهڙن سوين واقعن جا حوالا ڏئي سگهجن ٿا پر هر واقعي ۾ ملوث شاگردن جي نالي ۾ ڏوهارين پٺيان ساڳيا هٿ نظر ايندا.

ڏسڻ اهو گهرجي ته ڪهڙا عنصر آهن، جيڪي انهن “ڳُجهن هٿن” جا آله ڪار بڻجن ٿا. اُهي ڪڏهن وائيس چانسلرن جي صورت ۾ هجن ٿا ته ڪڏهن نام نهاد شاگرد اڳواڻن جي صورت ۾. آخر ڇا هو جو نذير مغل کي هٽائڻ لاءِ چونڊيل حڪومت به بلڪل بي وس نظر آئي؟ هيڏا احتجاج ٿيا ۽ ڪير هو، جيڪو کيس مضبوطيءَ سان ويهاريو ويٺو هو؟ ڇا رڳو پير مظهرالحق ۽ گورنر؟ بس! يقيناً اُهي به هئا، پر اصل هٿ ڪي ٻيا هئا. سنڌ يونيورسٽيءَ بابت هڪ گڏجاڻيءَ ۾ سينيٽر تاج حيدر وائيس چانسلر نذير مغل ۽ منهنجي روبرو هڪ ڊويزنل سطح جي ذميوار پوليس آفيسر اهو چيو ته پروفيسر بشير چنڙ جي قاتلن جي گرفتاريءَ ۾ وائيس چانسلر سنجيده ناهي. گڏجاڻيءَ کانپوءِ جڏهن سينيٽر تاج حيدر جنهن کي گڏجاڻيءَ لاءِ وڏي وزير اُماڻيو هو، کي مون يونيورسٽيءَ جي بحران جي حل لاءِ پهرين وِک طور وائيس چانسلر کي هٽائڻ جي سفارش ڪئي ته هن چيو ته حڪومت لاچار آهي، سندن وَسُ نه ٿو هلي. سوال آهي ته اُهي ڪي معمولي هٿ آهن، جن آڏو چونڊيل جمهوري حڪومت بلڪل بي وس نظر آئي. اهي ته رڳو چند واقعا آهن، جن مان اِها ڳوٽَ ڀڃي سگهجي ٿي ته اُهي ڪهڙا هٿ آهن، جيڪي شاگردن جي صورت ۾ پيشه ور ڏوهاري عنصرن ۽ اهڙن عنصرن کي پاليندڙ وائيس چانسلرن کي تحفظ ڏين ٿا؟ اڃا وڌيڪ اهم سوال اهو آهي ته ٻن شاگردن جو قتل ۽ پوءِ هڪ پروفيسر جي قتل ۽ وائيس چانسلر خلاف هليل هيڏي جدوجهد ۽ احتجاج کانپوءِ ضروري نه هو ته جڏهن يونيورسٽيءَ ۾ تعليمي عمل شروع ٿيو ته يونيورسٽيءَ ۾ هٿيارن کان پاڪ محفوظ ماحول کي يقيني بڻائڻ لاءِ گهربل سخت انتظام ڪرڻ کپندا هئا. ڇا اهو ضروري نه هو ته يونيورسٽيءَ کي ڪُل وقتي وائيس چانسلر ڏنو/ ڏني وڃي ها ۽ حڪومت اهي سڀ قدم کڻي ها، جن سان نئون شروع ٿيل تعليمي عمل هٿيارن کان پاڪ محفوظ عمل ۾ شروع ٿئي ها.

سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ بابر سنديلي ۽ رميز سهاڳ جي قتل کانپوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ هڪ آل پارٽيز ڪانفرنس ڪوٺائي، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ مانيٽرنگ ڪميٽي جُڙي، جنهن ۾ انتظاميه سان گڏ، سوٽا جا نمائنده، سمورين سياسي پارٽين جا اڳواڻ ۽ سِول سوسائٽيءَ طرفان سائين محمد ابراهيم جويو، ڊاڪٽر سليمان شيخ، ميڊم مهتاب راشدي، تاج جويو ۽ مان شامل هئاسون. ان ڪميٽيءَ هڪ ضابطهءِ اخلاق جوڙيو ۽ سنڌ يونيورسٽيءَ کي هٿيارن کان پاڪ ڪرڻ لاءِ انتظاميه لاءِ به ڪي ضروري ۽ اهم فيصلا ڪيا. مان سمجهان ٿو ته جيڪڏهن انهن فيصلن تي عمل ڪيو وڃي ها ته اڄ سنڌ يونيورسٽيءَ جو هيءُ حال نه ٿئي ها. ان ڳالهه جي جاچ ٿيڻ گهرجي ته انهن تي عمل ڇو نه ڪيو ويو؟ ان لاءِ هڪ طرف وائيس چانسلر نذير مغل ذميوار آهي ته ٻئي طرف اُهي سياسي پارٽيون پڻ ذميوار آهن، جن جي شاگرد تنظيمن ان ضابطهءِ اخلاق جي ڀڃڪڙي ڪئي. هن حمام ۾ سڀ اُگهاڙا آهن، ڪنهن ڪنهن کي چئجي؟ سڄي معاشري ان ڪميٽيءَ جي سفارشن کي ساراهيو ۽ ان جي حمايت ڪئي. سوال آهي ته ڪنهن ان کي تارپيڊو ڪيو؟ ۽ انهن جو احتساب ڇو نه ٿيڻ گهرجي؟

هن صورتحال ۾ انهن سمورن شاگرد تنظيمن ۽ گروهن جو به گهيرو تنگ ڪرڻ گهرجي، جيڪي سنڌ يونيورسٽيءَ اندر ڏهاڪن کان وٺي شاگردن جي روپ ۾ پيشه ور ڏوهارين کي پاليو ۽ هٿيارن جو ڪلچر قائم رکيو ويٺا آهن. سوال آهي ته ڪهڙي شاگرد سياست آهي، جيڪا سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ سياسي نظريي، علم، سياسي سمجهه، قومي فرض شناسيءَ ۽ ذميوار سياسي طريقن بجاءِ غنڊن، لوفرن، ڏوهارين بليڪ ميلنگ ۽ هٿيارن ذريعي ڪئي وڃي ٿي؟ سوال آهي ته اها شاگرد سياست آهي يا انهن “ڳُجهن هٿن” جي نوڪري جيڪي سنڌ جي تباهي يقيني بڻائڻ لاءِ مادرِ علمي سنڌ يونيورسٽيءَ کي نه رڳو ”بند يونيورسٽيءَ“ ۾ تبديل ڪرائڻ چاهين ٿا، پر سنڌي قوم جي ترقيءَ جي واحد سگهاري ذريعي يعني تعليم کي مڪمل طور برباد ڪرڻ چاهين ٿا ۽ ان لاءِ سمورا گهربل انتظام ڪن ٿا. ان ڳالهه ۾ هاڻي ڪوبه شڪ نه هئڻ گهرجي ته جيڪو به گروهه ڪنهن به نالي ۾ جيڪڏهن تعليمي ادارن ۽ خاص طور سنڌ يونيورسٽيءَ اندر هٿيار آڻي ٿو ۽ دهشتگردي ڪري ٿو ته اُهو دراصل سياست نه، پر سنڌ جي تعليم جي قتل ۽ سنڌ جي تباهيءَ جي عمل ۾ انهن “ڳُجهن هٿن” جو پگهاردار آهي. ڇا دنيا ۾ ڪتاب، علم ۽ قلم کان وڌيڪ ڪو هٿيار آهي، جنهن سان پنهنجيءَ قوم جي بقا جي جنگ وڙهي سگهجي!

وقت اچي ويو آهي ته معاشرو هن سموري قوم دشمن صورتحال کان به پنهنجي لاتعلقي ۽ بي حسيءَ کي ٽوڙي. اسان جي خاموشي يا مصلحت به هن صورتحال لاءِ ڏهاڪن کان ذميوار آهي. اهو سوال اسان جي سموري قوم لاءِ اهم هئڻ گهرجي ته آخر هيءَ ڪنهن جي بازار پئي لُٽجي؟ هيءُ ڪنهن جو آئيندو آهي، جيڪو روز روز قتل ڪيو وڃي ٿو؟ اُهي ڪهڙا نظر ايندڙ ۽ نظر نه ايندڙ هٿ آهن، چاليهن سالن کان سنڌ يونيورسٽيءَ کي فضيلت سان هلڻ نٿا ڏين؟

چرچل چيو هو ته جنگ ايڏو حساس معاملو آهي، جو ان کي رڳو جنرلن حوالي نه ٿو ڪري سگهجي. تعليم به ايڏو حساس معاملو آهي، جنهن کي بي اختيار حڪومتن، ڪرپٽ انتظاميائن، شاگرد سياست جي نالن ۾ ڏوهاري عنصرن ۽ استادن يا ملازمن جي ٽريڊ يونينز جي حوالي نه ٿو ڪري سگهجي. وقت اچي ويو آهي ته سمورو معاشرو اُٿي بيهي، آڱر کڻي، اڳيان اچي ۽ سنڌ يونيورسٽيءَ جو ڌڻي ٿئي.

ڇا شهيد عاشق جوڻيجي، بابر سنديلي ۽ رميز سهاڳ يا دين محمد دل کي والدين ان لاءِ يونيورسٽيءَ موڪليو هو ته اُهي اعليٰ تعليم حاصل ڪري يونيورسٽيءَ مان بهتر مستقبل جي ضامن حقيقي ڊگرين آڻڻ بدران قبرستان آباد ڪن؟ ڇا پروفيسر بشير چنڙ ان لاءِ سموري زندگي يونيورسٽيءَ جي تعليم کي ارپي ته کيس ساڳي مادر علميءَ جي رستن تي کُلي عام قتل ڪيو وڃي ۽ سندس قاتل به گرفتار نه ٿين! ڇا اهو رڳو چند فردن جو وحشي قتل آهي يا اهو انهن سمورن شاگردن ۽ شاگردياڻين جي اُتساهه جو به قتل آهي، جيڪي سچ پچ به پڙهڻ چاهين ٿا، ان کان به وڌيڪ ڇا سندن والدين جي خوابن جو قتل ناهي، جيڪي پنهنجو نور نچوئي پنهنجن ٻچن کي انهن ادارن ۾ اُماڻين ٿا ته من سندن زندگيءَ ۽ قسمت ۾ ڪو ڦيرو اچي. هيءُ ته سڄيءَ قوم جي آئيندي جو وحشتناڪ قتل آهي ۽ سموري قوم کي هن خوني ناچ خلاف هاڻ حتمي طور اُٿي بيهڻ گهرجي.

Reference:Daily Kawish
Date: 08th March 2012
E-mail: jchandio@cpcs.org.pk

 

Farooque Bijarani – Sindh Me Dariya’ee…

سنڌ ۾ دريائي وهڪرن سبب حڪومتن جي تبديليءَ جي تاريخ

فاروق بجاراڻي

سنڌ ڌرتي جي هڪ عظيم ليکڪ ۽ محقق مرحوم ايم ايڇ پنهور جي انگريزي ۾ لکيل هڪ مشهور ڪتاب ”Six thousand years of history of irrigation in sindh“ (سنڌ ۾ آبپاشي جي ڇهه هزار سالن جي تاريخ) هڪ عظيم ڪارنامو آهي. ايم ايڇ پنهور جو سڄو نالو محمد حسين پنهور هو ۽ پاڻ 1925ع ۾ دادو ضلعي جي هڪ ڳوٺ ابراهيم ڪچي ۾ پيدا ٿيو هو ۽ 1949ع ۾ پنهور صاحب ڪراچي جي اين اي ڊي انجنيئرنگ ڪاليج مان انجنيئرنگ جي ڊگري ورتي ۽ پوءِ 1953ع تائين پنهور صاحب سنڌ ۾ سرڪاري ملازم به رهيو ۽ ايگريڪلچر مشينري ۾ سپرنٽينڊنگ انجنيئر جي عهدي تي به رهيو. پنهور صاحب کي آبپاشي انجنيئرنگ ۽ زرعي تحقيق ۾ ڪيل خدمتن تي 1992ع ۾ صدر پاڪستان پاران ”ستاره امتياز“ جو ايوارڊ به ڏنو ويو. پنهور صاحب 21 اپريل 2007ع تي وفات ڪئي. کيس ٽنڊو ڄام ويجهو سندس ئي قائم ڪيل هارٽيڪلچرل فارم ۾ دفن ڪيو ويو. پنهور صاحب پنهنجي سڄي حياتي سنڌ جي آبپاشي نظام، سنڌ جي تاريخ ۽ زرعي تحقيق جي ڪمن ۾ گذاري ۽ مختلف موضوعن تي هن اٽڪل 80 آرٽيڪلز ۽ ڪتاب لکيا ۽ اٽڪل 50 مقالا سائنسي تحقيق تي پڻ لکيا. کيس سنڌ جي آبپاشي نظام ۽ سنڌو درياهه جي قديم وهڪرن ۽ انهن وهڪرن جو سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ معاشي حالتن تي پوندڙ اثر سان خاص لڳاءُ هو. سندس انهيءَ ڪتاب ۾ گذريل ڇهه هزار سالن کان وٺي هر دور ۾ سنڌو درياهه جي تبديل ٿيندڙ وهڪرن ۽ آبپاشي سرشتي تي پوندڙ اثرن کي تفصيل سان بيان ڪيو ويو آهي. هي ڪتاب 36 بابن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ 312 صفحا ۽ 77 نقشا ڏنل آهن ۽ انهن نقشن ۾ مختلف دورن ۾ درياهه جي وهڪرن، ڪئنالن ۽ واهن کي ڏيکاريو ويو آهي. هن ڪتاب م پنهور صاحب سنڌ جي تاريخ ۽ سماجي حالتن جي تبديلين جو مکيه ڪردار سنڌو درياهه کي ئي قرار ڏنو آهي ۽ موسمي تبديلين (Climate Changes) جي ڪري گرمي پد وڌڻ ۽ گهٽجڻ جي ڪري درياهه جي گهٽ وڌ ٿيندڙ وهڪرن جو سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ سماج تي پوندڙ اثرن کي مضبوط دليلن ۽ حوالن سان ثابت ڪرڻ جي پڻ ڪوشش ڪئي آهي ۽ سنڌ تي ڌارين جي حملن ۽ مختلف حڪمران گهراڻن جي حڪومت ۾ اچڻ ۽ وڃڻ وارن واقعن کي به انهيءَ (موسمي تبديلي) (Climatic Changes) واري اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. مثال طور: اسان کي تاريخ ۾ ٻڌايو ويندو آهي ته سومرن جي حڪومت کي سمن جنگ ڪري ختم ڪيو يا وري سمن کي ارغونن، مغلن کي ڪلهوڙن ۽ وري ڪلهوڙن کي ٽالپرن جنگيون ڪري سندن حڪومت ختم ڪئي پر پنهور صاحب انهن لڙاين ۽ تبديلين جو مکيه ۽ بنيادي ڪارڻ (Climatic Change) جي ڪري درياهه جي تبديل ٿيندڙ وهڪرن کي قرار ڏنو آهي ته ٽالپرن ڪلهوڙن خلاف ان ڪري بغاوت ڪئي جو 1753ع ۾ درياهه جي هالا وٽان رخ مٽائڻ سبب آبپاشي نظام تباهه ٿي ويو، جنهن سبب ان وقت سنڌ جي 22 لک ايڪڙ آباد زمين مان ڏهه لک ايڪڙ غير آباد ٿي ويا، جنهن ڪري انهيءَ غير آباد ٿيندڙ زمين جي ماڻهن ۾ بيچيني ۽ بغاوت واري ڪيفيت پيدا ٿي ۽ خانه جنگي وارين حالتن سبب ڪلهوڙن کي ٽالپرن هٿان شڪست ٿي، جنهن مان ثابت ٿيو ته جيڪڏهن درياهه اهو وهڪرو نه مٽائي ها ته شايد ڪلهوڙن جي حڪومت ختم نه ٿئي ها، نه وري ٽالپر اقتدار ۾ اچن ها ۽ اهو Climatic Change وارو اصول هن وقت به ملڪ جي حڪمرانن لاءِ هڪ وارننگ ۽ تاريخي ثبوت آهي ته جيڪڏهن اهي سنڌو درياهه تي غلط منصوبا تيار ڪري سنڌ کي سڪائڻ جي ڪوشش ڪندا ته ان جا خراب نتيجا نڪري سگهن ٿا ۽ ملڪي استحڪام به خطري ۾ پئجي سگهي ٿو. پنهور صاحب پنهنجي هن آبپاشي تاريخ واري ڪتاب جي آخر ۾ ”هاڪڙا سرسوتي تڪرار“ تي به تفصيل سان بحث ڪندي ڪجهه محققن جي انهيءَ راءِ کي رد ڪيو آهي ته هاڪڙو يا نارو ڍورو سنڌو درياهه جو پيٽ ۽ وهڪرو هو، بلڪه هن هاڪڙي کي الڳ ۽ سنڌ جو گم ٿيل درياهه قرار ڏنو آهي. پنهور صاحب درياهه جي پيٽ يعني ڪچي جي مسئلن ۽ سنڌ ۾ جر جي پاڻي جي حالتن تي به تمام گهڻو تحقيقي ڪم ڪيو. پنهور صاحب هن ڪتاب جي مواد لاءِ سڄي سنڌ جي جهر جهنگ جو سفر ڪيو ۽ ڪافي عرصي تائين هوائي جهازن ذريعي به سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ جو هوائي سروي ڪري درياهه جي پراڻن وهڪرن جا نشان ملائڻ لاءِ فوٽو گرافي پڻ ڪئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت سيٽلائيٽ اميجز واري سهولت ايتري دستياب نه هوندي هئي. مطلب ته پنهور صاحب درياهه جي هر هڪ وهڪري، هر هڪ وڪڙ، هر هڪ واهڻ ۽ وستي سان پيار ڪيو آهي. اسان سنڌ واسين جو اهو پهريون فرض آهي ته پنهنجي درياهه جي مالڪي ۽ حفاظت ڪريون. پنهور صاحب جا ڪيل اهي تحقيقي ڪم اڃا تائين عام ماڻهن تائين تمام گهٽ پهچي سگهيا آهن، ڇاڪاڻ ته هڪ ته سندس ڪتاب انگريزي ۾ لکيل آهن ته جيئن سڄي دنيا پڙهي سگهي ۽ ٻيو ته پنهور صاحب جي انهيءَ مواد کي اخبارن ذريعي عام ماڻهو تائين پهچائڻ جي به گهٽ ڪوشش ڪئي وئي آهي. تنهنڪري ضرورت انهيءَ ڳالهه جي آهي ته پنهور صاحب جي ڪتابن جو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو وڃي ته جيئن هڪ عام ماڻهو به انهن مان فيض حاصل ڪري سگهي.

فاروق بجاراڻي/ڪنڌ ڪوٽ
Refrence: Daily Kawish Date 13-02-2012